พาราเซตามอลพร้อมเหล้าเพิ่มความเสี่ยงตับอักเสบและพิษจากยา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลายคนมีอาการปวดหัวหลังดื่มเหล้า แล้วหยิบยาพาราเซตามอลมากินตั้งแต่ยังดื่มไม่หมดหรือกินดักไว้ก่อนนอน เพราะหวังว่าตื่นมาจะไม่แฮงค์ วิธีนี้มีความเสี่ยงจริง โดยเฉพาะเมื่อดื่มหนัก กินยาเกินขนาด ใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือมีโรคตับอยู่เดิม แต่คำกล่าวว่ากินพร้อมเหล้าแล้วเร่งตับวายคูณสองไม่ใช่ตัวเลขที่ใช้ได้กับทุกคน

ความเสี่ยงไม่ได้ขึ้นกับแค่การกินยาเม็ดเดียวพร้อมเครื่องดื่มหนึ่งแก้ว ยังเกี่ยวกับปริมาณพาราเซตามอลทั้งหมดในช่วง 24 ชั่วโมง ปริมาณแอลกอฮอล์ ความถี่ในการดื่ม ภาวะอดอาหาร น้ำหนักตัว ภาวะขาดน้ำ และยาหรือผลิตภัณฑ์อื่นที่กินร่วมกัน การดื่มครั้งเดียวแล้วใช้พาราเซตามอลตามฉลากไม่ได้หมายความว่าจะเกิดตับวายทันที แต่การใช้ยาอย่างประมาทท่ามกลางการดื่มหนักอาจทำให้ขอบเขตความปลอดภัยแคบลงอย่างมาก

พาราเซตามอลส่วนใหญ่เข้าสู่กระบวนการสลายที่ไม่สร้างพิษรุนแรง ก่อนขับออกจากร่างกาย มีเพียงส่วนน้อยที่ผ่านเอนไซม์ในตับและเปลี่ยนเป็นสารชื่อ NAPQI สารนี้มีความไวต่อการทำลายเซลล์ตับ แต่ในภาวะปกติกลูตาไธโอนจะช่วยจับและทำให้หมดฤทธิ์ จึงไม่ก่อปัญหาเมื่อใช้ยาในขนาดเหมาะสม

เมื่อกินพาราเซตามอลเกินขนาด เส้นทางการสลายตามปกติรับภาระไม่ไหว ยาจึงไหลเข้าสู่เส้นทางที่สร้าง NAPQI มากขึ้น ขณะเดียวกันกลูตาไธโอนในตับลดลง สารพิษที่เหลือจึงเข้าไปทำลายโครงสร้างภายในเซลล์ตับ ทำให้เกิดการอักเสบ เนื้อตับตาย และในรายรุนแรงอาจพัฒนาเป็นตับวายเฉียบพลันได้

แอลกอฮอล์มีความสัมพันธ์กับกลไกนี้ซับซ้อนกว่าความเข้าใจว่าเหล้าจะบังคับให้ยาสร้าง NAPQI เพิ่มขึ้นทุกครั้ง การดื่มหนักเป็นประจำสามารถกระตุ้นเอนไซม์ CYP2E1 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการสร้าง NAPQI และอาจทำให้ร่างกายมีสารต้านพิษสำรองลดลงจากการกินอาหารไม่พอหรือการทำงานของตับที่เสื่อมลง ส่วนการดื่มในช่วงเวลาเดียวกับยาอาจมีผลแตกต่างกันตามปริมาณและจังหวะการดื่ม จึงไม่ควรใช้ข้อยกเว้นทางกลไกมาเป็นเหตุผลว่าผสมกันแล้วปลอดภัย

กลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษ ได้แก่ ผู้ที่ดื่มสุราเป็นประจำหรือดื่มหนัก ผู้ที่มีตับอักเสบ ไขมันพอกตับ หรือโรคตับแข็ง ผู้ที่กินอาหารน้อย น้ำหนักตัวต่ำ อาเจียนต่อเนื่อง หรือขาดน้ำ รวมถึงผู้ที่กินยารักษาไข้หวัด ยาแก้ปวด หรือยานอนหลับหลายรายการ เพราะยาบางชนิดมีพาราเซตามอลซ่อนอยู่ หากนับเฉพาะชื่อยาหน้ากล่องอาจไม่รู้ว่ากำลังกินสารออกฤทธิ์เดียวกันซ้ำ

อันตรายสำคัญอยู่ที่การคุมปริมาณรวม ไม่ใช่ดูเพียงจำนวนครั้งที่กิน ยาพาราเซตามอลขนาด 500 มิลลิกรัมสองเม็ดเท่ากับ 1,000 มิลลิกรัม และต้องนำไปรวมกับพาราเซตามอลจากยาแก้หวัดหรือยาแก้ปวดชนิดอื่นทั้งหมด การใช้เองควรยึดคำแนะนำบนฉลากอย่างเคร่งครัด ไม่เพิ่มขนาดยาเพราะอาการปวดหัวรุนแรง และไม่ใช้ผลิตภัณฑ์หลายชนิดที่มีพาราเซตามอลในช่วงเวลาเดียวกัน

สำหรับผู้ที่ดื่มหนักเป็นประจำ มีโรคตับ กินอาหารได้น้อย หรือไม่แน่ใจว่ามียาตัวใดซ้ำกัน ควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ก่อนใช้ยา ไม่ควรใช้กฎว่าเว้นระยะจากเหล้าเพียงไม่กี่ชั่วโมงแล้วจะปลอดภัยเสมอ เพราะแอลกอฮอล์ยังส่งผลต่อการทำงานของตับ ภาวะโภชนาการ และการตัดสินใจเกี่ยวกับขนาดยาได้

การกินพาราเซตามอลดักไม่ได้ป้องกันอาการแฮงค์ ยานี้ช่วยลดไข้และบรรเทาอาการปวดบางชนิด แต่ไม่ได้เร่งการสลายแอลกอฮอล์ ไม่ได้เติมน้ำให้ร่างกาย และไม่สามารถลบผลของการนอนน้อยได้ วิธีดูแลตัวเองหลังดื่มคือหยุดแอลกอฮอล์ พักผ่อน จิบน้ำ รับประทานอาหารที่ย่อยง่ายเมื่อไหว และหลีกเลี่ยงการขับรถหรือทำงานที่ต้องใช้สมาธิ

อาการปวดหัว คลื่นไส้ ปากแห้ง และอ่อนเพลียหลังดื่มมักเกิดจากหลายปัจจัย ไม่ได้ยืนยันว่าตับกำลังวาย หากมีอาการเหล่านี้หลังใช้พาราเซตามอลเกินขนาด ไม่ควรรอดูอาการเอง เพราะพิษจากยาในระยะแรกอาจมีอาการเพียงคลื่นไส้ อาเจียน เหงื่อออก หรือรู้สึกไม่สบายเล็กน้อย บางรายแทบไม่มีสัญญาณเตือนในช่วงแรก

เมื่อเวลาผ่านไปอาจเริ่มปวดหรือจุกบริเวณชายโครงขวา ค่าเอนไซม์ตับสูงขึ้น ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด ง่วงซึม สับสน เลือดออกง่าย หรือมีอาการอาเจียนต่อเนื่อง อาการเหล่านี้ต้องได้รับการประเมินเร่งด่วน โดยเฉพาะถ้าจำไม่ได้ว่ากินไปกี่เม็ดหรือกินยาหลายชนิดร่วมกัน

หากสงสัยว่ากินพาราเซตามอลเกินขนาด ให้หยุดยาที่มีพาราเซตามอลและหยุดดื่มแอลกอฮอล์ทันที อย่าพยายามทำให้อาเจียนเอง เตรียมซองยา ขวดยา จำนวนเม็ดโดยประมาณ เวลาที่กิน และปริมาณเหล้าที่ดื่มไว้แจ้งบุคลากรทางการแพทย์ ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ประเมินความเสี่ยงและพิจารณาการรักษาได้เร็วขึ้น

สามารถโทรปรึกษาศูนย์พิษวิทยารามาธิบดีที่ 1367 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง หากมีอาการหมดสติ สับสนมาก หายใจผิดปกติ ชัก อาเจียนไม่หยุด ตัวเหลืองอย่างชัดเจน หรืออ่อนแรงรุนแรง ให้โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที อย่ารอให้ปวดท้องหรือมีตัวเหลืองก่อนจึงขอความช่วยเหลือ เพราะตับอาจเริ่มเสียหายไปแล้วโดยที่อาการภายนอกยังไม่ชัด

พาราเซตามอลเป็นยาที่มีประโยชน์และค่อนข้างปลอดภัยเมื่อใช้ตามฉลาก แต่ความปลอดภัยไม่ได้หมายถึงกินได้ไม่จำกัด การดื่มหนักร่วมกับการกินยาเกินขนาด การอดอาหาร และการใช้ยาซ้ำหลายรายการเพิ่มโอกาสที่ NAPQI จะสะสมจนทำลายตับได้

จึงไม่ควรกินพาราเซตามอลเพื่อดักอาการแฮงค์ระหว่างดื่ม หากมีอาการปวดหัวหลังดื่ม ให้ตรวจสอบยาทุกตัวที่กินในวันนั้น รวมปริมาณพาราเซตามอลทั้งหมด และขอคำแนะนำจากเภสัชกรเมื่อมีปัจจัยเสี่ยง การระวังตั้งแต่เม็ดแรกช่วยลดโอกาสที่อาการปวดหัวธรรมดาจะกลายเป็นภาวะพิษจากยาที่ต้องรักษาในโรงพยาบาล