เปิด 9 อาชีพในตำนานไทยเกี่ยวกับการเดินทางที่แทบหายไปจากสังคมไทย

ก่อนมีรถยนต์ คนไทยเดินทางอย่างไร?

ย้อนดู 9 อาชีพเกี่ยวกับการเดินทางที่แทบหายไปจากสังคมไทย

 

ก่อนที่รถยนต์จะกลายเป็นพาหนะหลักของประเทศไทย การเดินทางของคนไทยอาศัยทั้ง การเดินเท้า เรือ เกวียน รถม้า และสัตว์บรรทุก โดยลักษณะการเดินทางแตกต่างกันไปตามภูมิประเทศและวิถีชีวิตของแต่ละพื้นที่ หลักฐานจากหอสมุดแห่งชาติระบุถึงพัฒนาการของยานพาหนะไทย ตั้งแต่เกวียน รถม้า รถลาก รถสามล้อ ไปจนถึงรถยนต์ ขณะที่สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนอธิบายว่าเกวียนเคยเป็นพาหนะสำคัญของสังคมเกษตรกรรม และการขยายตัวของรถไฟ ถนน และรถยนต์ทำให้ระบบการเดินทางแบบเดิมค่อย ๆ ลดความสำคัญลง 

 

1. คนขับเกวียน – อาชีพสำคัญของสังคมเกษตรกรรม

ในอดีต เกวียน ไม่ได้ใช้เพียงขนผลผลิตทางการเกษตร แต่ยังเป็นพาหนะสำหรับเดินทางระหว่างหมู่บ้าน ไปทำบุญ เยี่ยมญาติ และขนส่งสินค้าไปยังเมืองหรือจุดขนถ่ายทางเรือและรถไฟ จึงเกิดอาชีพคนขับเกวียนและผู้รับจ้างขนส่งขึ้นตามวิถีชีวิตของชุมชน โดยสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนระบุว่าเกวียนเคยเป็นพาหนะคู่ใจของชาวนา และมีการใช้เกวียนเดินทางค้าขายระยะไกลด้วย ก่อนที่รถไฟ รถบรรทุก และรถยนต์จะเข้ามาแทนที่การขนส่งรูปแบบเดิมมากขึ้น 

 

2. ช่างทำเกวียน – ภูมิปัญญาที่ค่อย ๆ หายไปพร้อมพาหนะ

เมื่อเกวียนลดบทบาทลง อาชีพ ช่างทำและซ่อมเกวียน ก็ได้รับผลกระทบโดยตรง เพราะจำนวนผู้สั่งทำเกวียนลดลงอย่างมาก สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนระบุว่า เมื่อรถยนต์เข้ามามีบทบาทในการเดินทางและขนส่ง ช่างเกวียนจำนวนหนึ่งต้องเปลี่ยนไปประกอบอาชีพอื่น และภูมิปัญญาการทำเกวียนจึงขาดการสืบทอดในลักษณะเดิม โดยเกวียนที่เหลืออยู่จำนวนมากถูกเก็บรักษาไว้ในฐานะสิ่งสะท้อนวิถีชีวิตในอดีต 

 

3. คนขับรถม้า – พาหนะของคนเมืองในยุคก่อนรถยนต์แพร่หลาย

รถม้า เคยเป็นหนึ่งในพาหนะสำคัญของคนเมือง โดยเฉพาะในช่วงที่รถยนต์ยังไม่แพร่หลาย การเดินทางด้วยรถม้าทำให้เกิดอาชีพคนขับรถและผู้ดูแลม้า รวมถึงกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงและดูแลสัตว์ แม้ปัจจุบันรถม้ายังมีให้เห็นในบางพื้นที่ของประเทศไทย แต่บทบาทในฐานะระบบขนส่งทั่วไปได้ลดลงอย่างมาก หนังสือ รถในเมืองไทย ของหอสมุดแห่งชาติ ซึ่งจัดพิมพ์ พ.ศ. 2500 ก็รวบรวมเรื่องราวเกี่ยวกับวิวัฒนาการของรถม้า รถลาก รถสามล้อ และรถยนต์ไว้โดยเฉพาะ 

 

4. คนลากรถ – แรงงานขนส่งในเมืองยุคก่อนยานยนต์

รถลาก เป็นอีกหนึ่งรูปแบบการเดินทางที่ปรากฏในประวัติศาสตร์การคมนาคมของไทย โดยผู้ลากรถใช้แรงกายในการพาผู้โดยสารเดินทางบนถนนในเมือง หนังสือ รถในเมืองไทย ของหอสมุดแห่งชาติระบุรถลากไว้เป็นหนึ่งในพัฒนาการสำคัญของยานพาหนะไทยร่วมกับรถม้า รถจักรยาน รถสามล้อ และรถยนต์ จึงสะท้อนให้เห็นว่าในช่วงหนึ่งการเดินทางของคนเมืองพึ่งพาแรงงานคนโดยตรง ก่อนที่ระบบยานยนต์สมัยใหม่จะเข้ามามีบทบาทมากขึ้น 

 

5. พ่อค้าวัวต่าง – ผู้ขนส่งสินค้าผ่านเส้นทางภูเขา

ในพื้นที่ล้านนา วัวต่าง มีความสำคัญต่อการขนส่งสินค้า เพราะภูมิประเทศเต็มไปด้วยภูเขาและเส้นทางแคบที่เกวียนเดินทางได้ยาก ชาวบ้านจึงใช้สัตว์บรรทุกสิ่งของโดยมีผู้ควบคุมและนำขบวน กรมศิลปากรระบุว่าเมื่อมีการสร้างเส้นทางเกวียนและพัฒนาเป็นถนนสำหรับรถยนต์เชื่อมพื้นที่ต่าง ๆ การใช้วัวต่างในการขนส่งก็ค่อย ๆ ลดลงจนหมดไปในที่สุด จึงเป็นตัวอย่างชัดเจนของอาชีพที่เปลี่ยนแปลงตามโครงสร้างพื้นฐานของประเทศ 

 

6. นายฮ้อย – พ่อค้าคาราวานที่เดินทางด้วยเกวียนและฝูงวัวควาย

นายฮ้อย เป็นพ่อค้าหรือผู้นำขบวนค้าขายที่มีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจของภาคอีสาน โดยมีการใช้เกวียนและการต้อนวัวควายเดินทางไปค้าขายยังพื้นที่ภาคกลาง กรมศิลปากรระบุว่าเมื่อทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมาเปิดใช้งาน การเดินทางจากโคราชเข้าสู่ภาคกลางใช้เวลาลดลงอย่างมาก นายฮ้อยจึงหันมาใช้รถไฟในการขนส่งวัวควายแทนการต้อนเดินทางระยะไกล และต่อมาเมื่อถนนและรถยนต์ขยายตัว รูปแบบการค้าขายแบบคาราวานก็ยิ่งลดความสำคัญลง 

 

7. คนแจวเรือและพายเรือรับจ้าง – อาชีพของสังคมริมน้ำ

ก่อนที่ถนนจะเชื่อมชุมชนต่าง ๆ อย่างทั่วถึง แม่น้ำและคลองเป็นเส้นทางคมนาคมสำคัญของไทย ทำให้เกิดอาชีพที่เกี่ยวข้องกับการเดินทางทางน้ำ เช่น คนแจวเรือ คนพายเรือ และผู้ให้บริการเรือรับส่งผู้โดยสาร เมื่อประเทศไทยเริ่มพัฒนาถนนและการคมนาคมทางบกอย่างจริงจัง โดยเฉพาะตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2500 เป็นต้นมา การเดินทางด้วยรถยนต์และรถไฟเพิ่มขึ้น ขณะที่การใช้เรือในกิจการต่าง ๆ ลดลง ทำให้อาชีพที่พึ่งพาการเดินทางทางน้ำจำนวนหนึ่งลดบทบาทตามไปด้วย 

 

8. คนขับเรือและผู้ขนส่งสินค้าทางน้ำ – จากเส้นทางหลักสู่เส้นทางรอง

การขนส่งทางน้ำเคยมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจไทยอย่างมาก เพราะสามารถลำเลียงผู้คนและสินค้าไปตามแม่น้ำและคลองได้ ก่อนที่โครงข่ายถนนจะขยายตัว อย่างไรก็ตาม เมื่อรัฐบาลพัฒนาถนนและระบบคมนาคมทางบกในช่วงการพัฒนาประเทศหลัง พ.ศ. 2500 ศูนย์กลางการค้าและราชการจำนวนมากเริ่มตั้งอยู่ในพื้นที่ที่รถยนต์และรถไฟเข้าถึงได้ ส่งผลให้เรือและเส้นทางน้ำลดบทบาทลง เรือไม้ที่เคยพบเห็นทั่วไปจึงลดจำนวนลงอย่างชัดเจน 

 

9. คนรับจ้างขนส่งด้วยสัตว์ – อาชีพที่ถูกแทนด้วยรถบรรทุก

ก่อนมีรถบรรทุกแพร่หลาย การขนส่งสินค้าในพื้นที่ชนบทต้องอาศัยทั้งเกวียนและสัตว์บรรทุก โดยมีผู้รับจ้างนำข้าว พืชผล เกลือ และของป่าจากพื้นที่ผลิตไปยังตลาด ท่าเรือ หรือสถานีรถไฟ บางเส้นทางต้องใช้เวลาหลายวันหรือหลายเดือน แต่เมื่อมีถนนเชื่อมหมู่บ้านมากขึ้นและรถกระบะหรือรถบรรทุกสามารถเข้าถึงพื้นที่ชนบทได้ การขนส่งแบบเดิมจึงลดลงอย่างต่อเนื่อง สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนระบุชัดว่าการพัฒนาถนนทำให้รถยนต์เข้ามามีบทบาทแทนเกวียนมากขึ้น เพราะสะดวกและรวดเร็วกว่า 

 

จาก “ทางเกวียน” สู่ “ถนนรถยนต์”

 

สิ่งที่น่าสนใจคืออาชีพเหล่านี้ไม่ได้หายไปเพราะรถยนต์เพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจาก การเปลี่ยนแปลงทั้งระบบคมนาคม เมื่อรถไฟเข้ามา ถนนได้รับการพัฒนา และรถยนต์สามารถเดินทางเชื่อมหมู่บ้านกับเมืองได้สะดวกขึ้น ความต้องการใช้เกวียน สัตว์บรรทุก และแรงงานขนส่งแบบดั้งเดิมก็ลดลงตามไปด้วย กรมศิลปากรยกตัวอย่างนายฮ้อยว่า การเดินทางด้วยเกวียนจากอีสานสู่ภาคกลางซึ่งเคยใช้เวลาประมาณ 20–30 วัน สามารถลดลงเหลือประมาณ 10 ชั่วโมงเมื่อใช้รถไฟในเส้นทางที่เชื่อมถึงนครราชสีมา 

 

ประวัติศาสตร์การเดินทางของไทยจึงไม่ได้เปลี่ยนจาก “ไม่มีรถยนต์ → มีรถยนต์” เพียงอย่างเดียว แต่เป็นการเปลี่ยนผ่านจากระบบที่อาศัย แรงคน แรงสัตว์ แม่น้ำ และเกวียน ไปสู่ระบบ รถไฟ ถนน รถยนต์ และเครื่องจักร เมื่อพาหนะเปลี่ยน อาชีพของผู้คนก็เปลี่ยนตาม ตั้งแต่คนขับเกวียน ช่างทำเกวียน พ่อค้าวัวต่าง นายฮ้อย คนลากรถ ไปจนถึงคนแจวเรือและผู้ขนส่งทางน้ำ หลายอาชีพจึงเหลือเพียงหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ภาพถ่าย พาหนะโบราณ และเรื่องเล่าของคนรุ่นก่อน ซึ่งช่วยให้เราเข้าใจว่า กว่าประเทศไทยจะมีระบบคมนาคมแบบทุกวันนี้ ผู้คนในอดีตต้องเดินทางและทำมาหากินอย่างไร