10 ของใช้พื้นบ้านอีสานที่เด็กยุคนี้อาจไม่รู้จัก

ก่อนที่บ้านจะเต็มไปด้วยเครื่องใช้ไฟฟ้าและของใช้สำเร็จรูป ชีวิตของคนอีสานเคยพึ่งพาของธรรมดาที่ทำจากไม้ ไผ่ หวาย และวัสดุจากธรรมชาติ หลายชิ้นหน้าตาเรียบง่าย แต่ถูกออกแบบมาให้เข้ากับวิถีชีวิตได้อย่างน่าทึ่ง บางอย่างยังพบเห็นอยู่ในบ้านชนบท ขณะที่บางอย่างเริ่มกลายเป็นของที่คนรุ่นใหม่เห็นแล้วต้องถามว่า “เอาไว้ทำอะไร?”

1. กระติบข้าว
ภาชนะสานจากไม้ไผ่ที่ใช้เก็บข้าวเหนียวหลังนึ่งเสร็จ กระติบช่วยให้ข้าวเหนียวไม่แฉะง่าย และเป็นของคู่สำรับอาหารอีสานมานาน จนกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของวิถีการกินข้าวเหนียว

2. หวดนึ่งข้าว
ก่อนจะได้ข้าวเหนียวร้อน ๆ บนโต๊ะ ต้องผ่านเจ้าสิ่งนี้เสียก่อน หวดเป็นภาชนะสานที่ใช้ใส่ข้าวเหนียวสำหรับนึ่ง โดยวางไว้บนหม้อนึ่งหรือภาชนะที่เหมาะสม ไอน้ำจะลอยขึ้นมาทำให้ข้าวสุก วิธีนึ่งข้าวเหนียวแบบนี้ยังพบได้ทั่วไปในครัวอีสาน

3. ครกกระเดื่อง
ครกขนาดใหญ่ที่ใช้แรงเท้าเหยียบคานเพื่อยกสากขึ้นลง แทนการใช้มือออกแรงตำ เป็นเครื่องมือที่เคยใช้ทั้งตำข้าวและแปรรูปอาหารบางชนิดในชุมชนชนบท ปัจจุบันอาจพบได้ในฐานะของพื้นบ้านหรือพิพิธภัณฑ์มากกว่าจะเห็นใช้งานในบ้านทั่วไป

4. กระด้ง
ถาดสานทรงกลมที่ดูเหมือนไม่มีอะไรพิเศษ แต่สารพัดประโยชน์มาก ใช้ฝัดข้าว คัดเมล็ดธัญพืช ตากอาหาร หรือพักวัตถุดิบ กระด้งจึงเป็นอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับการเตรียมอาหารและงานเกษตรในครัวเรือนอย่างใกล้ชิด

5. กระบุง
ภาชนะสานที่มีลักษณะคล้ายตะกร้าขนาดใหญ่ ใช้ใส่ข้าว พืชผล หรือของที่ต้องขนย้ายจากไร่นากลับบ้าน วัสดุและรูปทรงอาจแตกต่างกันไปตามพื้นที่ แต่หลักการสำคัญคือใช้วัสดุธรรมชาติให้กลายเป็นภาชนะที่แข็งแรงและใช้งานได้จริง

6. สุ่มไก่
โครงสานรูปคล้ายกรวยหรือโดมที่ใช้ครอบไก่ โดยเฉพาะในครัวเรือนที่เลี้ยงไก่แบบปล่อย สุ่มทำหน้าที่จำกัดพื้นที่ของไก่หรือใช้ครอบไก่ตามความเหมาะสม ทุกวันนี้อาจไม่ได้เห็นบ่อยในชุมชนเมือง แต่ยังเป็นภาพที่คุ้นตาในวิถีชนบท

7. ข้อง
ภาชนะสานสำหรับใส่ปลาและสัตว์น้ำที่จับได้ มักมีช่องเปิดขนาดเล็กหรือส่วนปิดที่ช่วยป้องกันปลาออกมา รูปทรงและรายละเอียดแตกต่างกันตามท้องถิ่น ข้องจึงเป็นของใช้ที่สัมพันธ์กับการหาปลาและการดำรงชีวิตใกล้แหล่งน้ำ

8. ไซ
เครื่องมือดักปลาที่สานจากไม้ไผ่ มีช่องสำหรับให้ปลาเข้าไปด้านใน แต่โครงสร้างทำให้ปลาหาทางออกได้ยาก ชาวบ้านสามารถนำไปวางตามลำคลอง หนอง หรือแหล่งน้ำที่เหมาะสม ไซมีหลายรูปแบบตามชนิดสัตว์น้ำและวิธีจับ

9. ตุ้มดักปลา
เครื่องมือประมงพื้นบ้านอีกชนิดหนึ่งที่ใช้ดักปลา โดยอาศัยโครงสร้างของเครื่องมือบังคับทิศทางให้ปลาเข้าไปด้านใน รูปแบบของตุ้มมีหลายชนิดและชื่อเรียกอาจแตกต่างกันตามพื้นที่ สะท้อนภูมิปัญญาที่เกิดจากการสังเกตพฤติกรรมของสัตว์น้ำในท้องถิ่น

10. แอกไถ
อุปกรณ์ไม้ที่ใช้เชื่อมและควบคุมแรงจากสัตว์ลาก เช่น วัวหรือควาย เพื่อใช้ร่วมกับไถในการเตรียมพื้นที่เพาะปลูก ในยุคที่เครื่องจักรกลการเกษตรยังไม่แพร่หลาย การไถนาด้วยแรงสัตว์เป็นส่วนสำคัญของวิถีเกษตรกรรม แอกจึงเป็นของใช้ที่เกี่ยวข้องกับชีวิตชาวนาโดยตรง

ของเหล่านี้บางชิ้นไม่ได้เป็นของที่มีเฉพาะภาคอีสาน เพราะเครื่องจักสานและเครื่องมือเกษตรหลายอย่างพบได้ในหลายภูมิภาคของไทย เพียงแต่รูปแบบ วิธีใช้ และความผูกพันกับวิถีชีวิตอาจแตกต่างกันไปตามแต่ละท้องถิ่น

สิ่งที่น่าสนใจกว่าความเก่า คือของใช้เหล่านี้สะท้อนวิธีคิดของคนสมัยก่อนอย่างชัดเจน แทบทุกชิ้นเกิดจากคำถามง่าย ๆ ว่า จะใช้วัสดุที่มีอยู่รอบตัวอย่างไรให้เกิดประโยชน์สูงสุด

ไม้ไผ่หนึ่งลำจึงกลายเป็นกระติบ หวด ไซ สุ่ม หรือเครื่องจักสานสารพัดชนิดได้ ส่วนพื้นที่ทุ่งนาและแหล่งน้ำก็กลายเป็นทั้งแหล่งอาหารและแรงบันดาลใจในการสร้างเครื่องมือขึ้นมาใช้

วันนี้เด็กหลายคนอาจรู้จักของเหล่านี้จากภาพในหนังสือหรือจากพิพิธภัณฑ์มากกว่าจากบ้านตัวเอง แต่เมื่อมองย้อนกลับไป ของธรรมดาเหล่านี้กลับบอกเล่าเรื่องราวของ ชีวิตคนอีสานในวันที่ของทุกชิ้นต้องมีเหตุผล และของใช้หนึ่งชิ้นอาจอยู่กับครอบครัวได้ยาวนานหลายรุ่น