เรือกอและ ศิลปะบนเรือที่กลายเป็นเอกลักษณ์ของชายแดนใต้

ถ้าเดินทางลงไปตามชายฝั่งจังหวัดนราธิวาส ปัตตานี หรือพื้นที่ชายทะเลของภาคใต้ตอนล่าง ภาพหนึ่งที่สะดุดตาอาจไม่ใช่แค่ทะเลสีครามหรือหมู่บ้านชาวประมง แต่เป็นเรือไม้ลำยาวที่มีสีสันสดใส ลวดลายอ่อนช้อยเต็มลำ บางลำมีลายคล้ายเถาวัลย์ บางลำเป็นรูปสัตว์หรือรูปทรงที่ได้รับแรงบันดาลใจจากธรรมชาติ เรือเหล่านี้เรียกว่า “เรือกอและ” และกลายเป็นหนึ่งในภาพจำทางวัฒนธรรมของชายแดนใต้

เรือกอและเป็นเรือประมงพื้นบ้านที่พบมากบริเวณชายฝั่งภาคใต้ โดยเฉพาะจังหวัดนราธิวาส ปัตตานี และพื้นที่ใกล้เคียง คำว่า “กอและ” มาจากภาษามลายูถิ่นใต้ และเกี่ยวข้องกับเรือที่ใช้ทำประมงชายฝั่ง เดิมทีสิ่งสำคัญที่สุดของเรือคือการใช้งาน ต้องมีรูปทรงที่เหมาะกับคลื่นและสภาพทะเล สามารถออกไปทำประมงและกลับเข้าฝั่งได้อย่างเหมาะสมกับวิถีชีวิตของชุมชน

แต่เมื่อเวลาผ่านไป เรือกอและไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือทำมาหากินอีกต่อไป ช่างต่อเรือได้เติมงานศิลปะลงไปบนตัวเรือ จนเกิดเป็นเอกลักษณ์ที่เห็นได้ชัด สีสันที่สดใสและลวดลายละเอียดทำให้เรือแต่ละลำมีบุคลิกของตัวเอง ราวกับเป็นงานศิลปะที่ลอยอยู่บนผิวน้ำ

ลวดลายบนเรือกอและมีความเกี่ยวข้องกับศิลปะและวัฒนธรรมของชุมชนมลายูมุสลิมในพื้นที่ ลายที่พบมีทั้งรูปทรงจากธรรมชาติ เช่น ใบไม้ ดอกไม้ เถาวัลย์ และสัตว์ต่าง ๆ รวมถึงลวดลายเรขาคณิต การจัดองค์ประกอบของลายมีความละเอียดและใช้สีหลายสี จึงทำให้เรือแต่ละลำดูโดดเด่นเมื่อจอดเรียงกันอยู่ริมฝั่ง

สิ่งที่น่าสนใจคือ การตกแต่งเรือไม่ได้มีหน้าที่เพียงทำให้เรือสวยขึ้นเท่านั้น แต่ยังสะท้อนฝีมือและความคิดสร้างสรรค์ของช่างในแต่ละพื้นที่ด้วย ช่างบางคนสามารถจดจำรูปแบบของลวดลายและถ่ายทอดต่อกันมารุ่นแล้วรุ่นเล่า ขณะที่บางคนก็พัฒนารูปแบบใหม่ขึ้นตามยุคสมัย ทำให้งานศิลปะบนเรือยังคงมีชีวิต ไม่ได้หยุดอยู่กับรูปแบบเดิม

เรือกอและจึงเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของสิ่งของธรรมดาที่เกิดจากวิถีชีวิต แต่ค่อย ๆ กลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรม เพราะเบื้องหลังเรือหนึ่งลำไม่ได้มีเพียงไม้ สี และฝีมือช่างเท่านั้น แต่ยังมีเรื่องของทะเล อาชีพประมง ความเชื่อ ศิลปะ และชีวิตของผู้คนที่ผูกพันกับชายฝั่งรวมอยู่ด้วย

ในอดีต เรือเหล่านี้มีบทบาทสำคัญต่อการทำประมงพื้นบ้านของชุมชนชายฝั่ง แต่ปัจจุบันวิถีประมงเปลี่ยนไป เครื่องมือและเรือสมัยใหม่เข้ามามีบทบาทมากขึ้น เรือกอและจำนวนหนึ่งจึงไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อออกทะเลเหมือนในอดีตเสมอไป แต่ยังมีการอนุรักษ์รูปแบบเรือและงานศิลป์ไว้ในฐานะมรดกทางวัฒนธรรม รวมถึงนำเรือกอและมาใช้เป็นสัญลักษณ์ในการจัดแสดงและกิจกรรมทางวัฒนธรรมในพื้นที่

เมื่อมองเรือกอและจากระยะไกล อาจเห็นเพียงเรือสีสดที่จอดอยู่ริมทะเล แต่ถ้าเข้าไปมองใกล้ ๆ จะพบรายละเอียดของลวดลายที่ต้องอาศัยทั้งความชำนาญและความอดทนของช่าง กว่าจะกลายเป็นเรือหนึ่งลำที่มีสีสันสะดุดตา ต้องผ่านทั้งงานต่อเรือ งานเขียนลาย และงานลงสีหลายขั้นตอน

นี่จึงเป็นเหตุผลที่เรือกอและมีความหมายมากกว่า “เรือประมงพื้นบ้าน” เพราะมันเป็นภาพสะท้อนของผู้คนที่เติบโตมากับทะเล และใช้ฝีมือของตัวเองเปลี่ยนเครื่องมือทำมาหากินให้กลายเป็นงานศิลปะที่มีเอกลักษณ์

วันนี้ หากพูดถึงศิลปะพื้นบ้านของชายแดนใต้ เรือกอและจึงมักถูกนึกถึงเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญ สีสันของมันไม่ได้เพียงตัดกับสีฟ้าของทะเล แต่ยังช่วยบอกเล่าเรื่องราวของชุมชนชายฝั่งแห่งหนึ่งของประเทศไทยว่า ครั้งหนึ่งและจนถึงวันนี้ ผู้คนยังคงใช้ชีวิต ผูกพัน และสร้างสรรค์งานศิลปะอยู่เคียงข้างทะเลผืนเดิมมาตลอด