นาเกลือกลางภาคอีสาน ทำไมพื้นที่ไม่มีทะเลถึงผลิตเกลือได้

ถ้าพูดถึง “นาเกลือ” ภาพที่หลายคนนึกถึงอาจเป็นแปลงนากว้าง ๆ ที่มีน้ำทะเลสะท้อนแดดอยู่เต็มพื้นที่ แล้วค่อย ๆ กลายเป็นผลึกเกลือสีขาวเมื่อความชื้นระเหยออกไป แต่ถ้าเดินทางเข้าไปในภาคอีสาน เรากลับพบพื้นที่ผลิตเกลืออยู่ไม่น้อย ทั้งที่ภูมิภาคนี้ไม่มีชายทะเลเลย คำถามจึงเกิดขึ้นทันทีว่า แล้วเกลือมาจากไหน?

คำตอบอยู่ใต้พื้นดิน

เกลือที่ผลิตในภาคอีสานส่วนใหญ่เรียกว่า เกลือสินเธาว์ ซึ่งแตกต่างจากเกลือทะเลตรงที่ไม่ได้เริ่มต้นจากการนำน้ำทะเลมาใช้ แต่มีต้นกำเนิดจากแหล่งเกลือหินใต้ดิน กรมทรัพยากรธรณีระบุว่าแหล่งเกลือหินของภาคอีสานกระจายอยู่ในพื้นที่ของแอ่งธรณีวิทยาขนาดใหญ่ 2 แห่ง คือ แอ่งสกลนครและแอ่งโคราช ครอบคลุมหลายจังหวัดของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

เรื่องนี้ย้อนกลับไปไกลกว่าชีวิตของผู้คนในปัจจุบันมาก เพราะพื้นที่อีสานในอดีตเคยมีสภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยาที่เอื้อต่อการสะสมของเกลือ เมื่อเวลาผ่านไปตะกอนและชั้นหินต่าง ๆ ทับถมกันจนเกิดชั้นเกลือหินอยู่ใต้พื้นดิน ปัจจุบันเราจึงสามารถพบแหล่งเกลือหินได้ในหลายพื้นที่ เช่น นครราชสีมา ชัยภูมิ มหาสารคาม ร้อยเอ็ด ยโสธร อุบลราชธานี อุดรธานี และจังหวัดอื่น ๆ ในภาคอีสาน

วิธีนำเกลือขึ้นมาใช้ก็มีหลายแบบ บางพื้นที่มีการขุดหรือเจาะลงไปจนพบ น้ำเกลือใต้ดิน หรือที่เรียกกันว่าเกลือบาดาล จากนั้นนำน้ำเกลือขึ้นมาต้มเพื่อให้น้ำระเหย เหลือผลึกเกลือไว้ ขณะที่บางพื้นที่ใช้วิธีนำน้ำเกลือขึ้นมาแล้วตากให้ระเหยด้วยแสงแดด วิธีการจึงแตกต่างกันตามลักษณะของแหล่งเกลือและภูมิปัญญาของแต่ละชุมชน

หนึ่งในตัวอย่างที่น่าสนใจคือ บ่อเกลือโบราณบ้านท่าสะอาด จังหวัดบึงกาฬ หรือที่รู้จักกันในชื่อ “บ่อหัวแฮด” ซึ่งมีการผลิตเกลือจากน้ำบาดาลเค็มมานานกว่า 200 ปี กรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าการผลิตแบบดั้งเดิมของแหล่งนี้ต้องขุดบ่อลึกอย่างน้อยประมาณ 40 เมตร เพื่อให้ได้น้ำเกลือขึ้นมาใช้

ภาพของคนอีสานตักน้ำจากบ่อแล้วนำไปเคี่ยวในกระทะใบใหญ่ จึงไม่ใช่เรื่องแปลกเมื่อรู้ว่าพื้นดินใต้เท้าของพวกเขามีชั้นเกลืออยู่จริง เพียงแต่เกลือไม่ได้วางอยู่บนผิวดินให้เห็นเหมือนแปลงเกลือริมทะเล

อย่างไรก็ตาม การผลิตเกลือสินเธาว์ในปริมาณมากก็มีเรื่องที่ต้องระวัง เพราะการนำน้ำเกลือใต้ดินขึ้นมาอย่างต่อเนื่องอาจเกี่ยวข้องกับปัญหาน้ำเค็มแพร่กระจายและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมในบางพื้นที่ ประวัติการขยายตัวของอุตสาหกรรมเกลือสินเธาว์ในภาคอีสานจึงมีทั้งเรื่องเศรษฐกิจของชุมชนและประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมควบคู่กันไป

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมภาคอีสานถึงมี “นาเกลือ” ได้ แม้จะอยู่ห่างจากทะเลหลายร้อยกิโลเมตร เพราะสิ่งที่นำมาใช้ไม่ได้มาจากทะเลในปัจจุบัน แต่เป็นร่องรอยของสภาพแวดล้อมและกระบวนการทางธรณีวิทยาในอดีตที่ถูกเก็บซ่อนอยู่ใต้พื้นดิน

มองจากด้านบน อีสานอาจดูเป็นผืนดินกว้างใหญ่ที่เต็มไปด้วยทุ่งนา แต่ถ้ามองลึกลงไปใต้พื้นดิน ก็ยังมีเรื่องราวอีกชั้นหนึ่งซ่อนอยู่ และหนึ่งในนั้นก็คือเกลือที่คนอีสานนำขึ้นมาจากใต้ดิน จนกลายเป็นทั้งอาหาร อาชีพ และภูมิปัญญาที่สืบต่อกันมาหลายชั่วอายุคน