3 อาหารไทยชื่อต่างชาติ แต่ต้นกำเนิดอยู่ในไทยจริง

เห็นชื่อแล้วอาจคิดว่า อเมริกา โตเกียว หรือสิงคโปร์ แต่เมื่อย้อนดูประวัติจริง อาหารบางเมนูกลับมีเรื่องราวผูกกับประเทศไทยอย่างชัดเจนกว่าที่คิด

และที่น่าสนใจกว่านั้นคือ บางเมนูไม่ได้ “ไทยล้วน” ตั้งแต่ต้น แต่เกิดจากการนำแนวคิดหรือวัตถุดิบต่างชาติมาปรับจนกลายเป็นอาหารแบบที่คนไทยรู้จักในทุกวันนี้

1. ข้าวผัดอเมริกัน — ชื่ออเมริกา แต่เรื่องต้นกำเนิดอยู่ในไทย

ข้าวผัดอเมริกัน เป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุด เพราะชื่อภาษาอังกฤษคือ American Fried Rice แต่ไม่ได้หมายความว่าเป็นเมนูดั้งเดิมของสหรัฐอเมริกา

จุดเด่นของจานนี้คือ ข้าวผัดซอสมะเขือเทศ ไข่ดาว ไส้กรอก แฮม หรือเบคอน และไก่ทอด ซึ่งแตกต่างจากข้าวผัดแบบไทยทั่วไป

แหล่งข้อมูลหลายแห่งระบุว่าเมนูนี้เกิดขึ้นในประเทศไทย แต่เรื่องว่า “ใครเป็นคนคิดค้นคนแรก” ยังมีมากกว่าหนึ่งแนวทาง

เรื่องเล่าที่ 1 — คุณหญิงสุรีพันธ์ มณีวัต

หนึ่งในเรื่องเล่าที่ถูกอ้างถึงมากที่สุดมาจากคำให้สัมภาษณ์ของ คุณหญิงสุรีพันธ์ มณีวัต ซึ่งระบุว่าเธอประยุกต์เมนูนี้ขึ้นขณะทำงานเป็นผู้จัดการราชธานีภัตตาคารที่สนามบินดอนเมือง

เหตุเกิดจากเที่ยวบินหนึ่งถูกยกเลิก ทำให้อาหารเช้าแบบอเมริกัน เช่น ไข่ดาวและไส้กรอก เหลืออยู่ เธอจึงนำมาจัดคู่กับข้าวผัด และต่อมาเรียกเมนูนี้ว่า “American Fried Rice”

เรื่องเล่าที่ 2 — เมนูสำหรับทหารอเมริกัน

อีกแนวทางหนึ่งเชื่อมโยงข้าวผัดอเมริกันกับช่วงสงครามเวียดนาม โดยมีเรื่องเล่าว่าเชฟชาวไทยชื่อ “โกเจ๊ก” ทำอาหารลักษณะนี้ให้ทหารอเมริกันที่ประจำการในประเทศไทย

แต่ตรงนี้ต้องระวัง เพราะแหล่งข้อมูลด้านประวัติศาสตร์อาหารยังไม่สามารถยืนยันได้อย่างเด็ดขาดว่าเรื่องใดคือจุดกำเนิดเพียงหนึ่งเดียว

เอกสารของกระทรวงการต่างประเทศยังตั้งข้อสังเกตว่า ข้าวผัดอเมริกันน่าจะสัมพันธ์กับบริบทของทหารอเมริกันในไทยและการนำอาหารตะวันตกมาปรับให้เข้ากับอาหารไทย แต่ ยังไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ชี้ชัดว่าใครเป็นผู้คิดค้น

ข้อสรุป: ระดับหลักฐานค่อนข้างสูงว่าเมนูในรูปแบบที่เรียกว่า “ข้าวผัดอเมริกัน” เกิดและพัฒนาในประเทศไทย แต่ชื่อผู้คิดค้นและปีเริ่มต้นยังไม่ควรฟันธงเป็นตัวเลขเดียว

2. ลอดช่องสิงคโปร์ — ไม่ได้หมายความว่ามาจากสิงคโปร์

ชื่อ “ลอดช่องสิงคโปร์” ทำให้หลายคนเข้าใจว่าเป็นขนมที่นำเข้ามาจากประเทศสิงคโปร์

แต่เรื่องราวของชื่อนี้กลับเกี่ยวข้องกับ เยาวราช กรุงเทพมหานคร

ข้อมูลที่มีการเผยแพร่ตรงกันหลายแหล่งระบุว่า ร้านที่ขายลอดช่องบริเวณถนนเยาวราชตั้งอยู่ใกล้ โรงภาพยนตร์สิงคโปร์ หรือโรงหนังเฉลิมบุรีในเวลาต่อมา ลูกค้าจึงเรียกกันว่า “ลอดช่องหน้าโรงหนังสิงคโปร์” ก่อนจะเรียกสั้นลงเป็น “ลอดช่องสิงคโปร์”

กล่าวอีกแบบคือ คำว่า “สิงคโปร์” ในชื่อไม่ได้เป็นหลักฐานว่าขนมมาจากประเทศสิงคโปร์

แล้วลอดช่องดั้งเดิมล่ะ

ตัว “ลอดช่อง” เองเป็นขนมที่มีประวัติอยู่ในวัฒนธรรมอาหารไทยมายาวนาน โดยมีข้อมูลว่าพบการกล่าวถึงลอดช่องในบริบทอาหารไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยา

ดังนั้นต้องแยก 2 เรื่องออกจากกัน ลอดช่อง = ขนมไทยที่มีประวัติยาวนาน

ลอดช่องสิงคโปร์ = ชื่อเรียกของลอดช่องรูปแบบหนึ่งที่ผูกกับร้านและสถานที่ในย่านเยาวราช

จึงไม่ควรตีความชื่อ “สิงคโปร์” ว่าเป็นหลักฐานของต้นกำเนิดจากประเทศสิงคโปร์

ข้อสรุป: หลักฐานเรื่องที่มาของชื่อเชื่อมโยงกับสถานที่ในกรุงเทพฯ ค่อนข้างชัด แต่ไม่ควรกล่าวเกินหลักฐานว่า “ลอดช่องสิงคโปร์ถูกคิดค้นขึ้นโดยบุคคลคนเดียว” หากไม่มีเอกสารต้นฉบับรองรับ

3. ขนมโตเกียว — ชื่อเมืองญี่ปุ่น แต่หลักฐานชี้ว่าขนมแบบที่คนไทยรู้จักเกิดในไทย

อีกหนึ่งเมนูที่ชื่อทำให้คนสงสัยคือ ขนมโตเกียว

เพราะถ้าไม่รู้ประวัติ อาจเข้าใจว่าเป็นขนมจากกรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น

แต่ในญี่ปุ่นไม่ได้มีขนมชื่อ “ขนมโตเกียว” แบบที่ขายตามรถเข็นหน้าโรงเรียนในประเทศไทย

ขนมโตเกียวที่คนไทยคุ้นเคยคือแป้งบาง ๆ ย่างบนเตา แล้วใส่ไส้ เช่น ไส้กรอก ไข่นกกระทา หมูสับ ครีม หรือสังขยา ก่อนม้วนเป็นชิ้นเล็ก ๆ

แล้วมันมาจากญี่ปุ่นหรือไม่

ตรงนี้เป็นจุดที่ต้องแยก “แรงบันดาลใจ” กับ “ต้นกำเนิด” ออกจากกัน

มีข้อสันนิษฐานว่าขนมโตเกียวอาจได้รับอิทธิพลจากขนมญี่ปุ่น เช่น โดรายากิ หรือขนมประเภทแป้งห่อไส้ แต่ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนเพียงพอที่จะระบุว่าเป็นการนำสูตรใดสูตรหนึ่งมาดัดแปลงโดยตรง

อีกเรื่องเล่าหนึ่งเชื่อมโยงกับ ห้างไทยไดมารู ในกรุงเทพฯ ช่วงประมาณ พ.ศ. 2510 ซึ่งเป็นช่วงที่สินค้าและวัฒนธรรมอาหารญี่ปุ่นได้รับความสนใจในไทย

Museum Siam เองนำเสนอเรื่องกำเนิดขนมโตเกียวไว้ถึง 2 สำนวน และระบุว่าที่มาที่แท้จริงยังไม่แน่ชัด

ดังนั้น ประโยคที่ปลอดภัยกว่าคือ

ขนมโตเกียวเป็นขนมที่พัฒนาขึ้นในบริบทของประเทศไทย และอาจได้รับอิทธิพลจากขนมญี่ปุ่น แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะยืนยันว่าใครเป็นผู้คิดค้นคนแรก

ข้อสรุป: มีน้ำหนักมากว่าขนมโตเกียวในรูปแบบที่คนไทยรับประทานเป็นขนมที่เกิดขึ้นในไทย แต่รายละเอียดเรื่องผู้คิดค้น สูตรแรก และที่มาของชื่อ ยังไม่สามารถยืนยันได้แน่นอน

สิ่งที่น่าสนใจกว่าชื่อ คือวิธีที่อาหารถูก “ทำให้เป็นไทย”

ทั้ง 3 เมนู สะท้อนรูปแบบเดียวกันอย่างหนึ่ง คือ คนไทยไม่ได้จำเป็นต้องสร้างอาหารจากศูนย์ทุกครั้ง

บางครั้งอาหารเกิดจากการนำ ชื่อ วัตถุดิบ รูปแบบการกิน หรือแนวคิดจากต่างวัฒนธรรม มาปรับให้เข้ากับวัตถุดิบ รสนิยม และบริบทของคนไทย

ข้าวผัดอเมริกันเอาภาพจำของอาหารเช้าแบบตะวันตกมาจับคู่กับข้าวผัด

ลอดช่องสิงคโปร์มีชื่อที่เชื่อมโยงกับสถานที่ในเยาวราช ขณะที่ตัวขนมอยู่ในสายวัฒนธรรมขนมไทย

ส่วนขนมโตเกียวก็เป็นตัวอย่างของขนมที่มีเรื่องเล่าว่าได้รับแรงบันดาลใจจากญี่ปุ่น ก่อนกลายเป็นสตรีทฟู้ดแบบไทยที่มีไส้หลากหลายเกินกว่าจะเหมือนต้นแบบใดต้นแบบหนึ่ง

นี่จึงเป็นเหตุผลว่า ชื่ออาหารไม่สามารถใช้ตัดสินสัญชาติของอาหารได้เพียงอย่างเดียว

สรุป: ชื่อฝรั่ง ไม่ได้แปลว่าต้นกำเนิดอยู่ต่างประเทศ

ถ้าต้องเลือกเมนูที่หลักฐานชัดที่สุด “ข้าวผัดอเมริกัน” คือกรณีศึกษาที่โดดเด่น เพราะมีเอกสารและเรื่องเล่าหลายสายที่ล้วนผูกเมนูเข้ากับประเทศไทย

ส่วน ลอดช่องสิงคโปร์ น่าสนใจตรงที่ชื่อ “สิงคโปร์” มีที่มาจากบริบทของร้านและสถานที่ในเยาวราชมากกว่าการบอกแหล่งกำเนิดของขนม

ขณะที่ ขนมโตเกียว ต้องใช้ความระมัดระวังมากที่สุด เพราะแม้จะมีน้ำหนักว่าเป็นขนมที่พัฒนาขึ้นในไทย แต่ต้นกำเนิดที่แท้จริงยังไม่มีหลักฐานชิ้นเดียวที่ปิดประเด็นได้

ดังนั้น เวลาพบอาหารที่ชื่อเหมือนมาจากต่างประเทศ อย่าเพิ่งตัดสินจากชื่อเพียงอย่างเดียว เพราะบางครั้ง ชื่อเดินทางไกลกว่าตัวอาหารเสียอีก

 

หมายเหตุด้านข้อเท็จจริง: สำหรับขนมโตเกียวและผู้คิดค้นข้าวผัดอเมริกัน ไม่พบหลักฐานที่ยืนยันได้เพียงพอสำหรับการระบุผู้คิดค้นคนแรกอย่างเด็ดขาด จึงไม่ควรเขียนฟันธงเกินกว่าหลักฐาน