ผีไทยน่ารักมีกี่ชนิด ไม่มีจำนวนตายตัว แต่มี 4 กลุ่มความเชื่อที่น่าสนใจ

ถ้าพูดถึง “ผีไทย” หลายคนคงนึกถึงกระสือ ปอบ กระหัง หรือเปรต แต่จริง ๆ แล้วความเชื่อเรื่องผีของไทยไม่ได้มีแต่ด้านน่ากลัว และบางกลุ่มยังมีบทบาทเป็น ผู้คุ้มครองเด็ก บ้าน ครอบครัว และชุมชน

ผีไทยน่ารักมีกี่ชนิด?

คำตอบตรง ๆ คือ ยังไม่มีจำนวนที่กำหนดอย่างเป็นทางการว่า “ผีไทยน่ารัก” มีกี่ชนิด

เหตุผลคือคำว่า “น่ารัก” เป็นการตีความในปัจจุบัน ไม่ใช่หมวดหมู่ทางคติชนวิทยาแบบตายตัว

ข้อมูลของสำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (CEA) รวบรวมเรื่องเล่าผีท้องถิ่นไทยไว้ 30 ตน จาก 6 กลุ่มภูมิภาค ได้แก่ ภาคเหนือ อีสานเหนือ อีสานใต้ ภาคกลาง ภาคใต้ และกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ แสดงให้เห็นว่าความเชื่อเรื่องผีไทยมีความหลากหลายมากกว่าภาพ “ผีหลอกคน” เพียงอย่างเดียว

ดังนั้น หากใช้เกณฑ์ว่า “ผีที่มีบทบาทเป็นมิตร คุ้มครอง หรือถูกนำเสนอในรูปแบบสนุกสนาน” จะพบตัวอย่างที่น่าสนใจอย่างน้อย 4 กลุ่ม ดังนี้

1. ผีตาโขน — ผีที่กลายเป็นสีสันของงานบุญ

ผีตาโขน เป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุดของคำว่า “ผีไทยที่ดูน่ารัก”

เพราะเมื่อพูดถึงผีตาโขน ภาพที่คนส่วนใหญ่เห็นไม่ใช่ผีออกมาหลอกคนในเวลากลางคืน แต่เป็นคนสวมหน้ากากสีสันต่าง ๆ ออกมาเล่นและร่วมขบวนประเพณีใน อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย

ข้อมูลการท่องเที่ยวของประเทศไทยมีพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นที่รวบรวมประวัติและวิวัฒนาการของหน้ากากผีตาโขนโดยเฉพาะ

ที่น่าสนใจคือ งานศึกษาด้านวัฒนธรรมระบุว่าผีตาโขนมีทั้ง ผีตาโขนน้อยและผีตาโขนใหญ่ โดยผีตาโขนใหญ่มีขนาดใหญ่กว่าคนจริงประมาณ 2 เท่า และมีทั้งรูปชายและหญิง

จุดนี้ทำให้เห็นว่า “ผี” ในวัฒนธรรมไทยไม่ได้จำเป็นต้องเชื่อมกับความกลัวเสมอไป บางครั้งผีกลับกลายเป็นส่วนหนึ่งของงานบุญ การละเล่น และอัตลักษณ์ของชุมชน

2. แม่ซื้อ — ผีหรือเทวดาที่อยู่คู่เด็กทารก

ถ้าถามหาผีไทยที่มีภาพลักษณ์แตกต่างจากผีหลอกคน แม่ซื้อ เป็นกรณีที่น่าสนใจมาก

ตามคติความเชื่อโบราณ แม่ซื้อเป็นสิ่งเหนือธรรมชาติที่เชื่อว่าอยู่ประจำตัวเด็กทารก และมีหน้าที่ทั้ง ดูแล ปกปักรักษา รวมถึงหยอกล้อเด็ก ตามลักษณะของแม่ซื้อแต่ละตน

ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือความเชื่อนี้มีตัวเลขชัดเจน

คติหนึ่งระบุว่าแม่ซื้อมี 7 ตน แยกตามวันเกิดของเด็ก ตั้งแต่วันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ และแต่ละตนมีชื่อ รูปร่าง และสถานที่สถิตแตกต่างกัน

อีกแหล่งข้อมูลในสารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุความเชื่ออีกแบบว่าแม่ซื้อมี 48 ตน จึงเห็นได้ทันทีว่า แม้แต่จำนวนแม่ซื้อเองก็ยังแตกต่างกันตามคัมภีร์และท้องถิ่น

นี่เป็นตัวอย่างที่ดีว่าการตอบเรื่องความเชื่อควรบอกที่มาของข้อมูล ไม่ควรหยิบตัวเลขหนึ่งมาเขียนว่าเป็นข้อเท็จจริงเพียงชุดเดียว

3. ผีบรรพบุรุษและผีเรือน — ผีที่ทำหน้าที่ดูแลคนในบ้าน

ในความเชื่อของกลุ่มชาติพันธุ์บางกลุ่มในประเทศไทย “ผี” ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่ออกมาหลอกคน แต่เป็นส่วนหนึ่งของความสัมพันธ์ระหว่างคนเป็นกับบรรพบุรุษ

ฐานข้อมูลวิจัยทางชาติพันธุ์ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า ในความเชื่อของชาวภูไทบางพื้นที่ มีการนับถือ ผีบรรพบุรุษหรือผีปู่ผีย่า และผีบ้านผีเรือน โดยเชื่อว่าบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้วคอยปกป้องคุ้มครองลูกหลาน

ในกลุ่มไทยทรงดำก็มีแนวคิดเกี่ยวกับ ผีเฮือนหรือผีบรรพบุรุษ เช่นกัน โดยผีบรรพบุรุษถูกมองว่ามีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับสมาชิกในครอบครัว และมีพิธีกรรมสำหรับการเซ่นไหว้และระลึกถึงบรรพบุรุษ

ดังนั้น ถ้าคำว่า “น่ารัก” หมายถึงผีที่ไม่ได้มีบทบาทเป็นผู้ทำร้ายคน กลุ่มนี้ถือว่าใกล้เคียงที่สุด เพราะหัวใจของความเชื่อคือ ความผูกพันและการคุ้มครองครอบครัว

4. ผีปู่ตาและผีประจำหมู่บ้าน — ผู้ดูแลชุมชน

จากระดับครอบครัว ความเชื่อเรื่องผียังขยายไปถึงระดับหมู่บ้าน

ฐานข้อมูลชาติพันธุ์ระบุถึงความเชื่อเรื่อง ผีปู่ตา หรือผีประจำหมู่บ้าน ซึ่งมีหน้าที่ปกป้องคุ้มครองคนในหมู่บ้านให้อยู่อย่างสงบร่มเย็น และบางชุมชนมีการทำพิธีเลี้ยงปู่ตาเป็นประจำ ปีละ 2 ครั้ง

ในความเชื่อของไทยทรงดำก็พบแนวคิดเรื่องผีบ้านผีเมือง ซึ่งทำหน้าที่ดูแลรักษาความสงบและความอุดมสมบูรณ์ของชุมชน

มุมนี้น่าสนใจ เพราะทำให้เห็นว่า “ผี” ในสังคมไทยบางพื้นที่มีบทบาทคล้ายผู้ดูแลพื้นที่ทางวัฒนธรรม มากกว่าจะเป็นตัวละครสยองขวัญ

แล้วผีไทยมีจริงหรือไม่

คำถามนี้ต้องแยกออกเป็น 2 เรื่อง

เรื่องแรกคือ “คนไทยมีความเชื่อเรื่องผีจริงหรือไม่?”

คำตอบคือ จริง และมีหลักฐานทางวัฒนธรรมจำนวนมาก ทั้งเรื่องเล่า พิธีกรรม ประเพณี และงานศึกษาทางมานุษยวิทยา

แต่เรื่องที่สองคือ “ผีมีตัวตนจริงทางกายภาพหรือไม่?”

ตรงนี้ยังไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ยืนยันได้

Thai PBS อธิบายว่า “ผี” ตามนิยามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถานคือสิ่งที่มนุษย์เชื่อว่าเป็นสภาพลึกลับ มองไม่เห็นตัว แต่อาจปรากฏเหมือนมีตัวตน และระบุว่ายังไม่มีใครพิสูจน์ได้ว่าผีมีอยู่จริง 100%

ดังนั้นประโยคที่ปลอดภัยและตรงกับหลักฐานที่สุดคือ

เรามีหลักฐานว่าคนไทยมีความเชื่อเรื่องผี แต่ยังไม่มีหลักฐานที่ยืนยันว่าผีมีตัวตนจริงทางวิทยาศาสตร์

สองเรื่องนี้ไม่จำเป็นต้องขัดแย้งกัน

เพราะ “ความเชื่อ” เป็นสิ่งที่มีอยู่จริงในสังคม และสามารถส่งผลต่อประเพณี พิธีกรรม ศิลปะ และวิถีชีวิตได้ แม้ตัวสิ่งเหนือธรรมชาติที่เชื่อนั้นจะยังพิสูจน์ไม่ได้

ทำไมผีไทยถึงมีทั้งน่ากลัวและน่ารัก

เหตุผลสำคัญคือ ผีไทยไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนกันทั้งหมด

CEA อธิบายว่าผีในสังคมไทยมีบทบาททางคติชนอย่างน้อย 4 ด้าน ได้แก่ การควบคุมสังคม การให้คำทำนาย การระบายอารมณ์ และการส่งเสริมบทบาทของผู้หญิงในพิธีกรรม

บางความเชื่อจึงใช้ “ผี” เป็นตัวแทนของสิ่งที่ควรเคารพ

บางความเชื่อใช้ผีเป็นผู้คุ้มครอง

บางเรื่องใช้ผีเพื่ออธิบายสิ่งที่มนุษย์ยังไม่เข้าใจ

และเมื่อเข้าสู่ยุคภาพยนตร์ การ์ตูน เกม และสื่อออนไลน์ ผีก็ถูกตีความใหม่ให้ตลก เป็นมิตร หรือแม้กระทั่งน่ารักมากขึ้น ซึ่ง CEA มองว่าผีท้องถิ่นกำลังถูกนำกลับมาใช้เป็น ทุนทางวัฒนธรรม ในงานสร้างสรรค์รูปแบบต่าง ๆ

สรุป: ผีไทยน่ารักมีกี่ชนิด

ถ้าถามว่ามี “ผีไทยน่ารักกี่ชนิด” แบบเป็นตัวเลขทางการ คำตอบคือ ไม่มีข้อมูลที่ยืนยันได้

แต่ถ้ามองจากบทบาทในความเชื่อและวัฒนธรรม สามารถยกตัวอย่างได้อย่างน้อย 4 กลุ่ม ได้แก่

1. ผีตาโขน — ผีที่กลายเป็นสีสันของประเพณี

2. แม่ซื้อ — ความเชื่อเกี่ยวกับผู้ดูแลและหยอกล้อเด็กทารก

3. ผีบรรพบุรุษ/ผีเรือน — ผู้คุ้มครองครอบครัวในบางชุมชน

4. ผีปู่ตา/ผีประจำหมู่บ้าน — ผู้คุ้มครองชุมชนตามความเชื่อบางกลุ่ม

และถ้าถามต่อว่า “มีจริงหรือไม่” คำตอบที่ตรงกับหลักฐานที่สุดคือ เราพิสูจน์ได้ว่าความเชื่อเรื่องผีมีอยู่จริงในสังคมไทย แต่ ยังไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ยืนยันการมีอยู่ของผีในฐานะสิ่งเหนือธรรมชาติ

บางทีเสน่ห์ของผีไทยจึงไม่ได้อยู่ที่ว่า “มันมีจริงหรือไม่” เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ว่า คนไทยใช้เรื่องผีอธิบายความกลัว ความรัก ความกตัญญู และความสัมพันธ์ระหว่างคนกับชุมชนอย่างไร มากกว่า