ร่องรอยฝรั่งเศสในจันทบุรีที่ยังเห็นได้จนถึงวันนี้

ถ้าเดินเล่นในจันทบุรีแล้วมองแค่ร้านอาหาร บ้านเก่า หรือถนนริมแม่น้ำ เมืองนี้ก็ดูเหมือนเมืองเก่าไทยธรรมดา ๆ เมืองหนึ่ง แต่ถ้าลองมองให้ละเอียดขึ้น จะพบว่าจันทบุรีมีเรื่องราวจากช่วงเวลาที่ฝรั่งเศสเข้ามายึดเมืองเป็นประกันซ่อนอยู่ตามอาคารและโบราณสถานหลายแห่ง

เหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นในช่วง พ.ศ. 2436-2447 หลังวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ไทยกับฝรั่งเศสมีข้อพิพาทเรื่องดินแดน ฝรั่งเศสจึงเข้ายึดจันทบุรีไว้เป็นประกันนานประมาณ 11 ปี ก่อนถอนกำลังออกใน พ.ศ. 2447 ตามข้อตกลงใหม่

ช่วงเวลานั้นทิ้งร่องรอยเอาไว้มากกว่าที่หลายคนคิด

ตึกแดง อาคารบัญชาการริมปากน้ำ

หนึ่งในหลักฐานที่เห็นได้ชัดที่สุดคือ ตึกแดง ที่บริเวณปากน้ำแหลมสิงห์

อาคารหลังนี้สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2436 และเคยเป็นส่วนหนึ่งของฐานบัญชาการกองทหารฝรั่งเศสในบริเวณปากน้ำแหลมสิงห์ ตัวอาคารเป็นอาคารก่ออิฐถือปูนชั้นเดียว ยาวประมาณ 32 เมตร มีหลังคาทรงจั่วและระเบียงโดยรอบ ซึ่งออกแบบให้เข้ากับสภาพอากาศร้อนชื้นของบ้านเรา

ที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ กระเบื้องหลังคาที่พบในตึกแดงบางส่วนมีตรารูปผึ้งและคำว่า MARSEILLE ซึ่งเป็นหลักฐานว่ากระเบื้องเหล่านี้ผลิตโดยบริษัทในเมืองมาร์แซย์ ประเทศฝรั่งเศส ก่อนถูกนำมาใช้ในจันทบุรี

เมื่อทหารฝรั่งเศสถอนกำลังออกไป ตึกแดงก็ไม่ได้หายไปพร้อมกับพวกเขา แต่ถูกนำไปใช้ประโยชน์ต่อ ทั้งเป็นสถานที่พักของเจ้านาย ข้าราชการ ชาวต่างชาติ และใช้เป็นสถานที่พักฟื้น ก่อนจะผ่านการใช้งานหลายรูปแบบในเวลาต่อมา

วันนี้ตัวอาคารจึงกลายเป็นเหมือนภาพถ่ายสามมิติของช่วงเวลาหนึ่งในประวัติศาสตร์

คุกขี้ไก่ หลักฐานของช่วงเวลาที่ไม่น่าอภิรมย์

ไม่ไกลจากตึกแดงยังมีโบราณสถานอีกแห่งที่ชื่อฟังดูแปลกจนหลายคนจำได้ทันที นั่นคือ คุกขี้ไก่

ฝรั่งเศสสร้างอาคารนี้ขึ้นเพื่อใช้กักขังผู้ที่ต่อต้านฝรั่งเศส ตัวอาคารเป็นหอสี่เหลี่ยม มีขนาดประมาณ 4.40 เมตรต่อด้าน และสูงประมาณ 7 เมตร

ชื่อ “คุกขี้ไก่” มาจากเรื่องเล่าที่ว่าบริเวณด้านบนของอาคารใช้เลี้ยงไก่ ส่วนผู้ถูกคุมขังอยู่ด้านล่าง ทำให้มูลไก่ตกลงมาบริเวณที่คุมขัง

แม้รายละเอียดบางส่วนเป็นเรื่องเล่าที่สืบต่อกันมา แต่ตัวอาคารเองเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยังคงอยู่ และกรมศิลปากรยังบันทึกอาคารนี้ไว้ในกลุ่มหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับช่วงฝรั่งเศสยึดจันทบุรี

ป้อมเก่าที่ถูกเปลี่ยนให้เป็นส่วนหนึ่งของฐานฝรั่งเศส

บริเวณแหลมสิงห์ยังมีเรื่องราวที่ซับซ้อนกว่าการสร้างอาคารใหม่ขึ้นมาเสียอีก

ก่อนฝรั่งเศสเข้ามา พื้นที่นี้มีป้อมปราการของไทยอยู่แล้วตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 หนึ่งในนั้นคือ ป้อมพิมาตปาจามิตร ซึ่งตั้งอยู่ฝั่งตรงข้ามกับป้อมไพรีพิฆาตบนเขาแหลมสิงห์

เมื่อฝรั่งเศสเข้ามาตั้งฐานบริเวณปากน้ำแหลมสิงห์ มีการรื้อหรือดัดแปลงพื้นที่เดิม และสร้างอาคารของฝ่ายฝรั่งเศสขึ้นมา ทำให้ร่องรอยของประวัติศาสตร์หลายยุคมาอยู่ในพื้นที่เดียวกัน

เดินอยู่ตรงนี้จึงเหมือนกำลังเดินผ่านประวัติศาสตร์หลายชั้น ทั้งเมืองไทยสมัยรัชกาลที่ 3 วิกฤตการณ์กับฝรั่งเศส และช่วงที่ทหารต่างชาติเข้ามาตั้งฐานอยู่ในเมือง

อาคารในค่ายตากสินก็มีเรื่องของฝรั่งเศสซ่อนอยู่

ร่องรอยของฝรั่งเศสไม่ได้มีแค่แหลมสิงห์

บริเวณ ค่ายตากสิน ในตัวเมืองจันทบุรีก็มีหลักฐานเกี่ยวกับอาคารและสถานที่ทำการของฝรั่งเศสเช่นกัน กรมศิลปากรมีการบันทึกและนำชมโบราณสถานและอาคารที่เกี่ยวข้องกับช่วงที่ฝรั่งเศสเข้ามาอยู่ในจันทบุรีบริเวณนี้

จึงทำให้เรื่องของฝรั่งเศสไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะริมทะเล แต่กระจายเข้ามาถึงพื้นที่เมืองด้วย

โบสถ์คริสต์กับร่องรอยวัฒนธรรมตะวันตก

อีกสิ่งหนึ่งที่มักถูกพูดถึงเมื่อเล่าเรื่องร่องรอยฝรั่งเศสในจันทบุรีคือ โบสถ์คริสต์ โดยเฉพาะอาสนวิหารพระนางมารีอาปฏิสนธินิรมล

อย่างไรก็ตาม ต้องแยกเรื่องนี้ออกจาก “สิ่งที่ฝรั่งเศสสร้างระหว่างการยึดจันทบุรี” เพราะประวัติของชุมชนคาทอลิกในจันทบุรีมีมาก่อนช่วงการยึดครอง และอาสนวิหารหลังปัจจุบันสร้างเสร็จในช่วงหลังจากฝรั่งเศสถอนกำลังแล้ว

ดังนั้น หากพูดอย่างแม่นยำ โบสถ์แห่งนี้สะท้อน ประวัติศาสตร์ชุมชนคริสต์และอิทธิพลตะวันตกในจันทบุรี มากกว่าจะบอกว่าเป็นสิ่งก่อสร้างที่ฝรั่งเศสสร้างขึ้นตอนยึดเมือง

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะประวัติศาสตร์จันทบุรีไม่ได้มีแค่เรื่อง “ไทยกับฝรั่งเศส” แต่ยังมีชุมชนไทย จีน ญวน และคริสต์ที่เข้ามาอยู่ร่วมกันหลายยุคหลายสมัย

บ้านเก่าริมน้ำจันทบูรไม่ได้แปลว่าเป็นอาคารฝรั่งเศสทั้งหมด

อีกจุดที่หลายคนเข้าใจคลาดเคลื่อนคือ ชุมชนริมน้ำจันทบูร

เมื่อเดินผ่านบ้านเก่าในย่านท่าหลวง จะเห็นอาคารที่มีหน้าตาแบบจีนและตะวันตกผสมกัน จนบางครั้งอาจรู้สึกว่าเป็นสถาปัตยกรรมฝรั่งเศสทั้งหมด

ความจริงแล้วชุมชนแห่งนี้มีประวัติยาวนานกว่าช่วงที่ฝรั่งเศสเข้ายึดเมือง และเป็นพื้นที่ที่ผู้คนหลายเชื้อชาติและวัฒนธรรมเข้ามาค้าขายและตั้งถิ่นฐานร่วมกัน อาคารเก่าในพื้นที่จึงเกิดจากการผสมผสานหลายอิทธิพล ไม่ควรเหมารวมว่าเป็น “อาคารฝรั่งเศส” ทั้งหมด

นี่แหละคือเสน่ห์ของจันทบุรี เพราะเดินไปไม่กี่ร้อยเมตรก็อาจเห็นร่องรอยของหลายยุคอยู่ในภาพเดียวกัน

11 ปีที่ยังทิ้งร่องรอยเอาไว้

ฝรั่งเศสถอนกำลังออกจากจันทบุรีใน พ.ศ. 2447 หลังมีข้อตกลงใหม่ โดยฝรั่งเศสย้ายไปยึดครองตราดแทนในช่วงหนึ่งตามเงื่อนไขของข้อตกลง

เวลาผ่านไปกว่าร้อยปีแล้ว แต่ตึกแดงยังอยู่ คุกขี้ไก่ยังอยู่ ร่องรอยอาคารและสถานที่ทำการในค่ายตากสินยังถูกบันทึกไว้ และชุมชนเก่าริมน้ำก็ยังรักษาบรรยากาศของเมืองในอดีตเอาไว้

ประวัติศาสตร์จึงไม่ได้อยู่แค่ในหนังสือ

บางครั้งมันอยู่ในกำแพงเก่า อยู่ใต้กระเบื้องหลังคา อยู่ในอาคารที่มีสีซีดลงตามกาลเวลา หรือแม้แต่ชื่อสถานที่ที่คนเดินผ่านทุกวัน

จันทบุรีจึงเป็นเมืองที่น่าสนใจตรงที่ อดีตไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่เปลี่ยนจากเรื่องที่เคยเกิดขึ้นจริง กลายมาเป็นสิ่งที่เราสามารถเดินเข้าไปมองเห็นได้ด้วยตาตัวเอง