ทำไมเราถึงแอบสะใจเมื่อคนที่ไม่ชอบทำพลาด?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ความรู้สึกแอบสะใจตอนเห็นคนที่เราไม่ชอบทำพลาด เป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นกับมนุษย์ได้ทั่วไป แม้เจ้าตัวจะไม่ได้อยากยอมรับออกมาตรงๆ บางครั้งเราไม่ได้หัวเราะหรือพูดอะไรด้วยซ้ำ แค่เห็นอีกฝ่ายเสียหน้า สอบตก งานพัง หรือโดนตำหนิ ใจกลับเบาลงอย่างประหลาด

ในทางจิตวิทยา อารมณ์นี้มีชื่อว่า Schadenfreude เป็นคำภาษาเยอรมันที่หมายถึงความพอใจจากความโชคร้ายของผู้อื่น มักเกิดกับคนที่เราเคยรู้สึกว่าเป็นคู่แข่ง คนที่ชอบดูถูกเรา คนที่มีสถานะเหนือกว่า หรือคนที่เราเชื่อว่าไม่สมควรได้รับความสำเร็จตั้งแต่แรก

สมองไม่ได้มองเหตุการณ์นี้เป็นเรื่องของอีกฝ่ายอย่างเดียว แต่มันเอาไปเทียบกับตำแหน่งของเราในกลุ่มด้วย ถ้าคนที่เคยเด่นกว่าเกิดพลาดลงมา ช่องว่างระหว่างเขากับเราจะดูแคบลง ความรู้สึกเสียเปรียบจึงลดลงตามไปด้วย ระบบประเมินรางวัลในสมองอาจทำงานมากขึ้น ทำให้เกิดความพึงพอใจคล้ายตอนเราได้รับข่าวดี

ความสะใจจะชัดขึ้นเมื่อเรารู้สึกว่าอีกฝ่ายสมควรเจอเรื่องนั้น เช่น คนที่เคยกลั่นแกล้งคนอื่นโดนจับได้ หรือคนที่ชอบโอ้อวดกลับทำเรื่องผิดพลาดต่อหน้าคนจำนวนมาก สมองจะตีความว่าโลกกำลังกลับมาอยู่ในสมดุล ไม่ใช่แค่เขาล้ม แต่เป็นการชดเชยบางอย่างที่เราเคยรู้สึกว่าไม่ยุติธรรม

อีกด้านหนึ่ง อารมณ์นี้เกี่ยวข้องกับการเปรียบเทียบตัวเองกับคนรอบข้าง ถ้าเราเหนื่อยกับการเห็นเพื่อนร่วมงานได้คำชม เห็นคนรู้จักมีชีวิตก้าวหน้า หรือเห็นคู่แข่งประสบความสำเร็จซ้ำๆ ความล้มเหลวของคนเหล่านั้นอาจทำให้เรารู้สึกว่าตัวเองยังไม่ได้แย่ที่สุด ความรู้สึกดีจึงเกิดขึ้นจากการที่ความกดดันในใจลดลงชั่วขณะ

การแอบสะใจไม่ได้แปลว่าเราเป็นคนเลวทันที เพราะอารมณ์ที่ผุดขึ้นมาเองกับการเลือกแสดงออกเป็นคนละเรื่องกัน สมองอาจส่งความรู้สึกมาแบบฉับพลัน แต่เรายังเลือกได้ว่าจะซ้ำเติม เยาะเย้ย หรือปล่อยให้เรื่องจบอยู่แค่ในใจ การรู้ทันอารมณ์จึงช่วยให้เราไม่ทำร้ายคนอื่นเพราะความสะใจไม่กี่วินาที

ถ้าความรู้สึกนี้เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว มันอาจเป็นเพียงกลไกปกติจากการแข่งขันและการเปรียบเทียบทางสังคม แต่ถ้าเราเริ่มเฝ้ารอให้คนอื่นพัง รู้สึกมีความสุขกับความทุกข์ของทุกคน หรือใช้เรื่องพลาดของอีกฝ่ายเป็นเหตุผลในการกลั่นแกล้ง นั่นอาจสะท้อนความโกรธ ความอิจฉา หรือบาดแผลที่ยังค้างอยู่ในใจ

ครั้งต่อไปที่รู้สึกสะใจ ลองถามตัวเองสั้นๆ ว่าเราดีใจเพราะอีกฝ่ายล้ม หรือเพราะเรารู้สึกว่าตัวเองไม่ต้องด้อยกว่าเขาอีกแล้ว คำตอบอาจช่วยเปิดให้เห็นความต้องการที่ซ่อนอยู่ เช่น อยากได้รับการยอมรับ อยากได้รับความยุติธรรม หรืออยากเลิกเอาชีวิตตัวเองไปผูกกับคะแนนของคนอื่น