จากบ่อผำสู่ฟาร์มอัจฉริยะ: พืชจิ๋วที่ต้องคุมแสง น้ำ และความสะอาดก่อนเป็นวัตถุดิบอาหาร

ผำเป็นอาหารพื้นบ้านที่คนไทยหลายพื้นที่รู้จักกันมานาน เม็ดสีเขียวขนาดจิ๋วลอยอยู่บนผิวน้ำ ตักขึ้นมาก็นำไปประกอบอาหารได้หลายอย่าง

มองเผิน ๆ การเพาะผำจึงอาจดูไม่ซับซ้อนนัก มีน้ำ มีแสง มีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม ผำก็เพิ่มจำนวนได้

แต่พอเป้าหมายเปลี่ยนจาก “เลี้ยงให้โตและเก็บมากิน” ไปเป็น “ผลิตเป็นวัตถุดิบให้โรงงานอาหารใช้ได้อย่างต่อเนื่อง” โจทย์ก็เปลี่ยนทันที

เพราะโรงงานไม่ได้ต้องการผำที่ล็อตนี้ดี แต่อีกล็อตคุณภาพเปลี่ยน หรือฤดูหนึ่งได้ผลผลิตมาก แต่อีกฤดูควบคุมไม่ได้ สิ่งที่ภาคอุตสาหกรรมต้องการเพิ่มเข้ามาคือคำว่า “สม่ำเสมอ”

นี่เป็นเหตุผลที่งานพัฒนาการผลิตผำของสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ หรือ สวทช. ไม่ได้หยุดอยู่แค่สูตรเพาะเลี้ยง แต่ขยายไปถึงเซนเซอร์ IoT การติดตามสภาพน้ำและอากาศ การชดเชยแสงด้วย LED การล้างหลังเก็บเกี่ยว และเทคโนโลยีการอบ

ภาพประกอบสร้างด้วย AI เพื่ออธิบายแนวคิดฟาร์มอัจฉริยะ ตัวเลขบน Dashboard เป็นข้อมูลจำลองเพื่อประกอบภาพ ไม่ใช่ค่าการตรวจวัดจริงหรือค่ามาตรฐานที่ สวทช. กำหนด

ปัญหาไม่ได้อยู่แค่ว่า “ผำโตไหม” แต่อยู่ที่ “โตได้เหมือนเดิมแค่ไหน”

ผำเป็นพืชน้ำขนาดเล็กที่เจริญเติบโตและเพิ่มมวลชีวภาพได้รวดเร็ว แต่สภาพแวดล้อมรอบพื้นที่เพาะเลี้ยงไม่ได้คงที่ตลอดทั้งปี

ปริมาณแสงเปลี่ยน อุณหภูมิเปลี่ยน คุณภาพน้ำเปลี่ยน และฤดูฝนกับฤดูร้อนก็ให้สภาพการเพาะเลี้ยงต่างกัน

สำหรับการผลิตอาหารในครัวเรือน ความแตกต่างบางส่วนอาจไม่ใช่ปัญหาใหญ่ แต่เมื่อผำถูกส่งต่อไปเป็นวัตถุดิบของอาหาร เครื่องดื่ม หรือผลิตภัณฑ์แปรรูป ความไม่แน่นอนของวัตถุดิบสามารถกลายเป็นปัญหาของผู้ผลิตปลายน้ำได้

ตั้งแต่ปี 2567 ทีมวิจัยจากเนคเทคและไบโอเทค ภายใต้ สวทช. จึงร่วมกับฟาร์มพัฒนาสูตรเพาะเลี้ยงตามฤดูกาล พร้อมนำระบบตรวจวัดสภาพแวดล้อมแบบเรียลไทม์เข้ามาช่วย

จากการมองบ่อด้วยตา กลายเป็นมีเซนเซอร์ช่วยเฝ้าสภาพแวดล้อม

ระบบที่นำมาใช้คือ HandySense B-Farm ซึ่งช่วยตรวจวัดและติดตามสภาพน้ำกับสภาวะอากาศที่เกี่ยวข้องกับการเพาะเลี้ยงแบบเรียลไทม์ และแสดงข้อมูลผ่านเว็บแอปพลิเคชัน

ประโยชน์ของมันไม่ใช่แค่ทำให้ฟาร์มดูทันสมัย แต่ช่วยให้ผู้ผลิตเห็นความเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมได้เร็วขึ้น และปรับวิธีเลี้ยงให้เข้ากับสภาพอากาศของแต่ละช่วงได้

สวทช. รายงานว่า ระบบที่พัฒนาขึ้นสามารถผลิตผำได้ไม่น้อยกว่า 1 กิโลกรัมต่อพื้นที่ผิวน้ำ 1 ตารางเมตร ต่อรอบการผลิตประมาณ 7 วัน โดยเป้าหมายสำคัญคือรักษาทั้งปริมาณและคุณภาพของผลผลิตให้มีความสม่ำเสมอสำหรับการแปรรูปต่อไป

ถ้าแสงธรรมชาติไม่พอ ก็มีการทดลอง “เติมแสง” ให้ผำ

แสงเป็นอีกตัวแปรที่ควบคุมได้ยาก เพราะแต่ละวันและแต่ละฤดูได้รับแสงจากดวงอาทิตย์ไม่เท่ากัน

ทีมวิจัยจึงพัฒนาเทคนิคชดเชยแสงในกรณีที่ผำได้รับแสงธรรมชาติระหว่างวันไม่เพียงพอ โดยใช้ ไฟ LED ฉายแสงในช่วงกลางคืน และเลือกช่วงคลื่นกับระดับความเข้มของแสงให้เหมาะกับการเพาะเลี้ยง

ผลที่ สวทช. รายงานคือ การชดเชยแสงช่วยรักษาปริมาณผลผลิตให้มีความคงที่มากขึ้น และยังส่งผลต่อองค์ประกอบทางโภชนาการบางส่วนของผำด้วย

ทีมวิจัยยังอยู่ระหว่างทดลองใช้ Agrivoltaic ชนิด Color Solar Cell ซึ่งเป็นแผงโซลาร์เซลล์ที่ออกแบบให้แสงบางช่วงคลื่นสามารถผ่านลงไปยังพื้นที่เพาะเลี้ยง เพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการจัดการเรื่องพลังงานและแสงสำหรับผำไปพร้อมกัน

ตักผำขึ้นจากบ่อแล้ว งานยังไม่จบ

เมื่อผำจะเข้าสู่สายการผลิตอาหาร ปัญหาอีกชุดหนึ่งเริ่มขึ้นทันที

ผลผลิตที่เก็บขึ้นมาต้องสะอาด ต้องจัดการความเสี่ยงจากเชื้อก่อโรค และถ้าจะทำเป็นวัตถุดิบแห้งก็ต้องหาวิธีลดน้ำออกโดยยังรักษาคุณภาพของผำไว้ให้ได้มากที่สุด

สวทช. จึงพัฒนาเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยวเพิ่มเติม โดยหนึ่งในนั้นคือ ระบบล้างผำด้วยนาโนโอโซน ซึ่งพัฒนาร่วมกับบุคลากรวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏราชนครินทร์

ตามข้อมูลของ สวทช. ระบบดังกล่าวถูกพัฒนาขึ้นเพื่อช่วยจัดการเชื้อก่อโรคตามมาตรฐานพืชอาหาร ลดเวลาและแรงงานในการล้าง ขณะที่ผำหลังผ่านกระบวนการยังคงความสดและพร้อมนำไปใช้ต่อ

แม้แต่การ “อบให้แห้ง” ก็ต้องออกแบบให้เหมาะกับผำ

ผำสดมีน้ำอยู่มาก การเปลี่ยนให้เป็นวัตถุดิบแห้งช่วยให้การจัดเก็บ การขนส่ง และการนำไปใช้ในผลิตภัณฑ์อาหารทำได้สะดวกขึ้น

แต่ความร้อนในกระบวนการอบก็อาจส่งผลต่อสี กลิ่น รส และองค์ประกอบสำคัญของวัตถุดิบได้

ทีมวิจัยจึงดัดแปลง เตาอบอุตสาหกรรมให้สามารถฉายแสงในช่วงสเปกตรัมและความเข้มที่เหมาะสมระหว่างการอบ โดย สวทช. รายงานว่าเทคนิคดังกล่าวช่วยให้ผำแห้งยังมีสีเขียวสด กลิ่นและรสที่เหมาะกับการนำไปใช้เป็นวัตถุดิบในอาหาร ขนม และเครื่องดื่ม

ภาพนี้เป็นแผนภาพจำลองเพื่อช่วยให้เห็นลำดับแนวคิด ตั้งแต่การเพาะเลี้ยง ตรวจสภาพน้ำและอากาศด้วย IoT ชดเชยแสง LED เมื่อจำเป็น เก็บเกี่ยว ล้างด้วยนาโนโอโซน อบด้วยเตาดัดแปลงและแสงที่เหมาะสม ไปจนถึงการนำไปใช้เป็นวัตถุดิบอาหาร ไม่ใช่ผังกระบวนการผลิตอย่างเป็นทางการของ สวทช.

สิ่งที่เทคโนโลยีพยายามทำ ไม่ใช่แค่เพิ่มผลผลิต

ถ้ามองกระบวนการทั้งหมดตั้งแต่ต้น จะเห็นว่าจุดร่วมของ IoT ไฟ LED ระบบล้าง และเตาอบ ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงทำให้ได้ผำจำนวนมากที่สุด

เป้าหมายที่สำคัญไม่แพ้กันคือ ทำให้ผลผลิตแต่ละรอบสามารถคาดการณ์และควบคุมคุณภาพได้ดีขึ้น

เรื่องนี้สำคัญกับอุตสาหกรรมอาหาร เพราะผู้ผลิตปลายน้ำต้องการวัตถุดิบที่นำไปใช้ซ้ำแล้วให้ผลใกล้เคียงเดิม ไม่ใช่ต้องปรับสูตรผลิตภัณฑ์ใหม่ตามคุณภาพผำที่เปลี่ยนไปทุกล็อต

ภาคเอกชนที่ร่วมโครงการกับ สวทช. ก็สะท้อนประเด็นเดียวกัน โดยให้ความสำคัญกับวัตถุดิบที่มีคุณภาพคงที่ สามารถตรวจสอบย้อนกลับ และมีเครื่องมือตรวจวัดตามมาตรฐานที่ตกลงร่วมกัน

จากฟาร์มทดลอง เริ่มขยายไปสู่เครือข่าย

ข้อมูลล่าสุดของ สวทช. ระบุว่า เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงถูกขยายผลไปยังฟาร์มเครือข่ายภายใต้โครงการ IDA Platform จำนวน 10 แห่งใน 4 ภูมิภาคของประเทศไทย

ขณะเดียวกัน ภาคเอกชนปลายน้ำก็เริ่มนำผำที่ควบคุมการผลิตด้วยเทคโนโลยีดังกล่าวไปพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหารและเครื่องดื่ม

ตัวอย่างหนึ่งคือผลิตภัณฑ์ผำอบกรอบแบบแผ่นภายใต้แบรนด์ GIN ซึ่งผู้ประกอบการระบุว่ากำลังเตรียมวางจำหน่ายผ่านช่องทางโมเดิร์นเทรดในอนาคตอันใกล้

ดังนั้น ณ ตอนนี้ควรใช้คำว่า “กำลังเตรียมเข้าสู่ตลาด” มากกว่าบอกว่าสินค้าดังกล่าวมีจำหน่ายทั่วไปแล้ว

ผำเม็ดเล็ก แต่ระบบรอบตัวมันกลับใหญ่กว่าที่เห็น

เมื่อมองเฉพาะผำที่ลอยอยู่บนผิวน้ำ เราอาจรู้สึกว่านี่เป็นพืชที่เรียบง่ายมาก

แต่ทันทีที่ต้องเปลี่ยนมันให้เป็นวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมอาหาร คำถามก็ไม่ใช่เพียง “จะเลี้ยงให้โตได้อย่างไร”

แต่กลายเป็น

โตได้สม่ำเสมอแค่ไหน?
คุณภาพแต่ละล็อตใกล้กันหรือไม่?
สะอาดพอสำหรับขั้นตอนถัดไปหรือยัง?
หลังทำให้แห้ง คุณภาพเปลี่ยนไปมากแค่ไหน?
และถ้าขยายไปหลายฟาร์ม จะควบคุมคุณภาพให้ใกล้เคียงกันได้อย่างไร?

ตรงนี้เองที่ทำให้ IoT เซนเซอร์ แสง LED ระบบล้าง และเตาอบเข้ามาอยู่รอบพืชที่มีขนาดเล็กมากชนิดหนึ่ง

ความยากของการพาผำจากบ่อไปถึงชั้นขายจึงอาจไม่ได้อยู่ที่ทำให้มันโต แต่คือทำอย่างไรให้สิ่งที่โตตามธรรมชาติ กลายเป็นวัตถุดิบที่ผลิตซ้ำแล้วไว้ใจคุณภาพได้ทุกครั้ง

แหล่งข้อมูล

สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.)
สวทช. พัฒนาเทคโนโลยีการผลิต “ผำซูเปอร์ฟังก์ชัน” โปรตีน-วิตามิน B12 สูงตลอดปี พร้อมผลักดันสินค้าสู่อุตสาหกรรมปลายน้ำ เตรียมเข้าโมเดิร์นเทรดไทย — เผยแพร่ 21 สิงหาคม 2569
https://www.nstda.or.th/home/news_post/nstda-super-wolffia-smart-farm-technology-20260821/

หมายเหตุข้อมูล: ข่าวต้นทางมีการระบุตัวเลขวิตามิน B12 บางช่วงด้วยหน่วยที่มีความผิดปกติ บทความนี้จึงไม่นำตัวเลขดังกล่าวมาใช้อ้างอิง และไม่แก้หน่วยแทนแหล่งต้นทางโดยไม่มีหลักฐานยืนยันเพิ่มเติม

หมายเหตุภาพ: ภาพทั้งสองสร้างด้วย AI เพื่อใช้ประกอบการอธิบาย ไม่ใช่ภาพอุปกรณ์ ฟาร์ม Dashboard หรือสายการผลิตจริงของโครงการ ตัวเลขและองค์ประกอบบางส่วนในภาพเป็นข้อมูลจำลอง จึงไม่ควรนำไปใช้อ้างอิงแทนข้อมูลจาก สวทช.