ปูดิบดองน้ำปลาทำไมถึงทำร้ายปอดได้?

แค่เห็นปูนาดองน้ำปลาคลุกอยู่ในส้มตำ หลายคนก็แทบอดใจไม่ไหว กลิ่นเค็มหอมกับเนื้อปูหวาน ๆ ทำให้เมนูนี้กลายเป็นของแซ่บประจำวงข้าวในหลายพื้นที่ แต่ความสดที่มองเห็นด้วยตาเปล่าไม่ได้แปลว่าปลอดภัย เพราะปูน้ำจืดบางชนิดอาจมีระยะตัวอ่อนของพยาธิใบไม้ในปอด หรือ Paragonimus ซ่อนอยู่ตามกล้ามเนื้อ เหงือก และอวัยวะภายใน

ปูทุกตัวไม่ได้มีเชื้อ และการกินปูที่ปรุงสุกอย่างทั่วถึงไม่ได้หมายความว่าจะติดโรคทันที สิ่งที่น่ากังวลอยู่ที่ปูดิบหรือปูที่ผ่านเพียงการดองเค็ม น้ำปลา มะนาว พริก หรือเครื่องปรุงต่าง ๆ ความเปรี้ยวและความเค็มช่วยเปลี่ยนรสชาติ แต่ไม่ใช่ความร้อน และไม่ใช่หลักประกันว่าจะทำลายตัวอ่อนได้หมด

หลังกลืนปูที่มีตัวอ่อนเข้าไป ตัวอ่อนจะออกจากถุงหุ้มในลำไส้เล็ก แล้วเจาะผ่านผนังลำไส้เข้าสู่ช่องท้อง จากนั้นค่อย ๆ เคลื่อนผ่านบริเวณกะบังลมเข้าสู่ช่องเยื่อหุ้มปอดและเนื้อปอด เส้นทางนี้ใช้เวลาหลายวันถึงหลายสัปดาห์ ก่อนที่พยาธิจะเติบโตเป็นตัวเต็มวัยและสร้างถุงอักเสบในปอด

ช่วงแรกบางคนอาจมีปวดท้อง ท้องเสีย ไข้ หรือรู้สึกไม่สบายคล้ายอาหารเป็นพิษ ต่อมาอาการอาจเปลี่ยนเป็นไอเรื้อรัง เจ็บหน้าอก มีเสมหะสีคล้ำหรือมีเลือดปน หายใจเหนื่อย และมีไข้เป็น ๆ หาย ๆ หากพยาธิไปอยู่ในเนื้อปอด อาจเกิดการอักเสบ มีน้ำในช่องเยื่อหุ้มปอด และเกิดรอยผิดปกติในภาพเอกซเรย์ได้

อาการของโรคนี้ทำให้สับสนกับวัณโรคหรือปอดอักเสบได้ง่าย โดยเฉพาะคนที่ไอติดต่อกันนานและไอเป็นเลือด การบอกประวัติว่าเคยกินปูดิบ ปูดอง หรือกุ้งน้ำจืดที่ปรุงไม่สุกให้แพทย์ทราบจึงมีประโยชน์มาก เพราะช่วยให้แพทย์นึกถึงพยาธิใบไม้ในปอดร่วมกับโรคทางเดินหายใจอื่น ๆ ไม่ควรซื้อยาวัณโรคหรือยาถ่ายพยาธิมากินเองเพื่อเดาโรค

ถ้ามีอาการไอเป็นเลือดสด หายใจลำบาก เจ็บหน้าอกรุนแรง หน้ามืด หรือเลือดออกซ้ำ ๆ ควรไปห้องฉุกเฉินทันที ส่วนอาการไอเรื้อรัง ไข้เรื้อรัง น้ำหนักลด หรือมีเสมหะผิดปกติหลังรับประทานอาหารดิบก็ควรพบแพทย์โดยเร็ว การตรวจอาจประกอบด้วยภาพเอกซเรย์หรือเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ ตรวจเลือดดูการตอบสนองของร่างกาย ตรวจเสมหะหรืออุจจาระหาไข่พยาธิ และตรวจภูมิคุ้มกันตามดุลยพินิจของแพทย์

โรคนี้มีแนวทางรักษาด้วยยาต้านพยาธิที่แพทย์เป็นผู้พิจารณา ชนิดยาและระยะเวลาไม่ได้เหมือนกันทุกคน เพราะต้องดูตำแหน่งของพยาธิ ความรุนแรง และภาวะแทรกซ้อนร่วมด้วย ยิ่งปล่อยให้ไอเป็นเลือดหรือหายใจเหนื่อยนานโดยไม่ตรวจ ยิ่งทำให้แยกโรคจากวัณโรคและโรคปอดชนิดอื่นช้าลง

วิธีป้องกันที่ชัดเจนที่สุดคือไม่กินปูน้ำจืดดิบหรือดองแบบไม่ผ่านความร้อน หากจะนำมาทำส้มตำ ควรต้ม นึ่ง หรือปรุงให้เนื้อปูร้อนทั่วถึงจนสุกก่อน แล้วใช้ภาชนะและอุปกรณ์ที่สะอาดแยกจากของดิบ ล้างมือหลังจับปูทุกครั้ง เมนูแซ่บยังทำได้เหมือนเดิม เพียงเปลี่ยนจากปูดิบเป็นปูสุก ความเสี่ยงจากพยาธิและเชื้อโรคอื่น ๆ ก็ลดลงอย่างมาก