ทำไมไข้หวัดนกจึงต้องระวังเมื่อเจอนกป่วยตาย?

ภาพไก่ เป็ด หรือนกที่นอนตายผิดปกติกลางคอกหรือริมทาง ทำให้หลายคนรีบเข้าไปดู บางคนจับยกออกจากพื้นที่ บางคนถอนขน ชำแหละ หรือคิดว่านำไปปรุงอาหารให้สุกก็น่าจะปลอดภัย แต่พฤติกรรมเหล่านี้อาจทำให้มือ เสื้อผ้า รองเท้า และละอองจากซากสัตว์สัมผัสเชื้อโรคโดยไม่รู้ตัว ไข้หวัดนกเป็นโรคติดเชื้อจากไวรัสไข้หวัดใหญ่บางกลุ่มที่อยู่ในสัตว์ปีก การติดเชื้อในคนพบไม่บ่อย แต่ความรุนแรงตั้งแต่อาการคล้ายไข้หวัด ตาแดง ไปจนถึงปอดอักเสบและหายใจลำบากมีโอกาสเกิดขึ้นได้ โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติสัมผัสสัตว์ป่วย ซากสัตว์ หรือสิ่งแวดล้อมที่ปนเปื้อนอย่างใกล้ชิด

คำว่าไข้หวัดนกสายพันธุ์ใหม่ไม่ควรทำให้รีบสรุปว่าสัตว์ปีกที่ตายทุกตัวมีเชื้อกลายพันธุ์ หรือกำลังเกิดการแพร่จากคนสู่คน เพราะการยืนยันต้องอาศัยการเก็บตัวอย่างและตรวจทางห้องปฏิบัติการ สัตว์ปีกที่ป่วยหรือตายอาจมีสาเหตุจากโรคหลายชนิด อากาศร้อน สารพิษ อาหาร หรือการติดเชื้ออื่น แต่เมื่อเห็นการตายผิดปกติเป็นกลุ่ม หรือมีอาการซึม หงอนคล้ำ ขนฟู หายใจลำบาก น้ำมูก น้ำตาไหล และกินอาหารน้อยลง ควรถือเป็นสัญญาณให้ถอยห่างและแจ้งเจ้าหน้าที่ ไม่ควรทดลองจับเพื่อพิสูจน์ด้วยตัวเอง

ความเสี่ยงมักเพิ่มขึ้นตอนเข้าใกล้ซากสัตว์ด้วยมือเปล่า ใช้เท้าเขี่ย จับปีกหรือคอ ถอนขน ล้างซาก หรือกวาดมูลแห้งจนฝุ่นฟุ้ง ผู้ที่เลี้ยงไก่ชน เลี้ยงเป็ดไล่ทุ่ง ทำงานในฟาร์ม ขนส่งสัตว์ปีก หรือแวะตลาดค้าสัตว์มีชีวิตควรระวังเป็นพิเศษ ไวรัสอาจติดมากับสารคัดหลั่ง มูล น้ำลาย หรือพื้นผิวในบริเวณเลี้ยงสัตว์ การลูบสัตว์แล้วจับตา จมูก หรือปากต่อทันทีเพิ่มโอกาสพาเชื้อเข้าสู่ร่างกาย จึงควรล้างมือด้วยสบู่หลังสัมผัสสัตว์ทุกครั้ง และแยกรองเท้าหรือเสื้อผ้าที่ใช้ในคอกออกจากของใช้ในบ้าน

ถ้าจำเป็นต้องเข้าไปจัดการพื้นที่ ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสโดยตรงและใช้อุปกรณ์ป้องกันให้เหมาะกับงาน เช่น ถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว กางเกงขายาว และรองเท้าบู๊ต อย่าใช้มือเปล่าเก็บซาก อย่าเปิดถุงหรือเคลื่อนย้ายซากไปทิ้งเอง และอย่านำสัตว์ที่ป่วยหรือตายผิดปกติมาชำแหละขายหรือทำอาหาร การแจ้งปศุสัตว์ในพื้นที่หรือหน่วยงานสาธารณสุขช่วยให้เจ้าหน้าที่เก็บตัวอย่าง ควบคุมพื้นที่ และแนะนำวิธีจัดการที่ปลอดภัยกว่า

หลังสัมผัสสัตว์ป่วย ซากสัตว์ หรือคอกที่มีการตายผิดปกติ ให้สังเกตตัวเองต่อเนื่อง หากมีไข้ ไอ เจ็บคอ น้ำมูก ปวดเมื่อย อ่อนเพลีย ตาแดง หายใจเหนื่อย หรืออาการทรุดเร็ว ควรไปพบแพทย์และบอกประวัติการสัมผัสสัตว์อย่างชัดเจน ไม่ควรปิดบังเพราะกลัวถูกกักตัวหรือกลัวคนรอบข้างตกใจ ข้อมูลเรื่องสถานที่ วันเวลา ชนิดสัตว์ ระยะเวลาที่สัมผัส และการใช้อุปกรณ์ป้องกัน ช่วยให้ทีมรักษาประเมินความเสี่ยงได้เร็วขึ้น หากเริ่มหอบ หายใจไม่อิ่ม เจ็บหน้าอก ซึมลง ปากเขียว หรือไข้สูงต่อเนื่อง ให้ไปโรงพยาบาลทันที

อาการจากการสัมผัสสัตว์ไม่ได้แปลว่าเป็นไข้หวัดนกแน่นอน และโรคทางเดินหายใจทั่วไปก็มีอาการคล้ายกัน การตรวจวินิจฉัยจึงต้องให้แพทย์เป็นผู้ประเมิน การซื้อยากินเองหรือรอดูอาการนานหลายวันอาจทำให้เสียโอกาสในการดูแลระยะแรก โดยเฉพาะคนสูงอายุ เด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีโรคปอด โรคหัวใจ หรือภูมิคุ้มกันต่ำ

เรื่องอาหารก็ต้องแยกให้ชัด ไก่ เป็ด ไข่ และผลิตภัณฑ์จากสัตว์ปีกที่ผ่านการตรวจจากแหล่งน่าเชื่อถือและปรุงสุกอย่างทั่วถึงไม่ใช่สิ่งเดียวกับการนำสัตว์ป่วยหรือตายผิดปกติมากิน ไม่ควรเก็บซากที่พบข้างทางมาปรุงอาหาร แม้จะตั้งใจต้ม ทอด หรือย่างจนสุกก็ตาม เพราะขั้นตอนก่อนปรุง เช่น การลากซาก ถอนขน ผ่าท้อง และล้างเขียง อาจทำให้เชื้อปนเปื้อนมือ อุปกรณ์ และพื้นผิวรอบครัวได้

หลักที่จำง่ายคือเห็นสัตว์ปีกป่วยหรือตายผิดปกติให้หยุดเข้าใกล้ แยกเด็กและสัตว์เลี้ยงออกจากบริเวณนั้น ล้างมือเมื่อมีการสัมผัสโดยไม่ตั้งใจ เปลี่ยนเสื้อผ้าและทำความสะอาดรองเท้า แล้วรีบแจ้งเจ้าหน้าที่ อย่าถ่ายคลิปเข้าไปใกล้ อย่าจับซากกลับบ้าน และอย่าแชร์ข้อความที่ระบุสายพันธุ์หรือจำนวนผู้ติดเชื้อโดยไม่มีประกาศยืนยัน การป้องกันที่ดีเริ่มจากการไม่เพิ่มโอกาสให้เชื้อจากสัตว์ปีกเดินทางเข้าสู่มือ ใบหน้า บ้าน และคนในครอบครัว