รอยยิ้มใต้ต้นหางนกยูง ภาพพนมเปญก่อนเขมรแดงยึดเมือง 3 ปี

ลองจินตนาการถึงกรุงพนมเปญ ประเทศกัมพูชา ในปี ค.ศ. 1972 (พ.ศ. 2515)...

ภาพถ่ายที่แหล่งข้อมูลต้นฉบับระบุว่าบันทึกในปีนั้น เผยให้เห็นชีวิตบนท้องถนนของเมืองหลวงซึ่งยังคงดำเนินไปตามปกติ เสียงกระดิ่งจากรถสามล้อถีบ หรือที่เรียกกันว่า “Cyclo” ดังสวนทางกับรถยนต์ทรงคลาสสิกอย่าง Citroën 2CV คันเล็ก

สองข้างทางแต่งแต้มด้วยดอก หางนกยูงฝรั่ง สีแดงสด ใกล้กับ อนุสาวรีย์เอกราช แลนด์มาร์กสำคัญใจกลางกรุงพนมเปญ เราเห็นกลุ่มนักเรียนหญิงกัมพูชาในเสื้อสีขาว นุ่งผ้าถุง หอบสมุดหนังสือ เดินพูดคุยและยิ้มให้กล้องตามประสาวัยรุ่น

ภาพเหล่านี้ดูงดงามและเต็มไปด้วยความหวังใช่ไหมครับ?

แต่ความสงบในกรอบภาพไม่ได้หมายความว่าเมืองทั้งเมืองกำลังสงบ เพราะในปี 1972 สงครามกลางเมืองกัมพูชา ดำเนินมาแล้วหลายปี การสู้รบระหว่างรัฐบาลสาธารณรัฐเขมรกับฝ่ายคอมมิวนิสต์เกิดขึ้นในหลายพื้นที่ และเริ่มคุกคามเส้นทางสำคัญรอบเมืองหลวง

เงามืดที่คืบคลานเข้าหาพนมเปญ

ในขณะที่เด็กสาวในภาพกำลังยิ้มให้กล้อง การสู้รบกำลังผลักผู้คนจากชนบทให้หนีเข้าสู่พนมเปญมากขึ้น เมืองหลวงจึงไม่ได้เป็นเพียงศูนย์กลางของชีวิตสมัยใหม่ แต่ยังกลายเป็นพื้นที่รองรับผู้ลี้ภัยจากสงครามจำนวนมาก

สามปีต่อมา วันที่ 17 เมษายน 1975 กองกำลัง เขมรแดง เข้ายึดกรุงพนมเปญได้สำเร็จ หลังจากนั้นประชาชนจำนวนมหาศาลถูกบังคับให้ออกจากเมืองไปยังชนบท ชีวิตในเมืองที่เคยคึกคักจึงเปลี่ยนไปอย่างฉับพลัน

ระบบสังคมเดิมถูกทำลาย ครอบครัวจำนวนมากต้องพลัดพราก ผู้คนถูกจัดแบ่งให้ทำงานตามพื้นที่ต่าง ๆ ภายใต้การควบคุมของระบอบกัมพูชาประชาธิปไตย

หนึ่งในนโยบายที่ศาลวิสามัญในศาลกัมพูชา หรือ ECCC ไต่สวนในเวลาต่อมา คือการจัดการแต่งงานแบบบังคับ ทั้งชายและหญิงจำนวนหนึ่งถูกเลือกคู่โดยผู้มีอำนาจ บางแห่งจัดพิธีพร้อมกันหลายคู่ และผู้ปฏิเสธอาจถูกข่มขู่หรือลงโทษ

อย่างไรก็ตาม หลักฐานที่ตรวจสอบได้ไม่ได้รองรับคำอธิบายแบบเหมารวมว่า หญิงสาวชาวเมืองทุกคนถูกจับคู่กับทหารเขมรแดงที่บาดเจ็บ หรือผู้ปฏิเสธทุกคนได้รับโทษประหารในทันที ประสบการณ์ของผู้เสียหายแตกต่างกันไปตามพื้นที่และผู้ควบคุม แต่สิ่งที่ปรากฏชัดคือ หลายคนไม่มีเสรีภาพในการเลือกคู่ครองหรือปฏิเสธการแต่งงาน

ปริศนาหลังเลนส์ที่ไม่มีใครรู้คำตอบ

เมื่อมองกลับไปยังภาพนักเรียนหญิงกัมพูชาที่แหล่งต้นฉบับระบุว่าถ่ายในปี 1972 เราไม่อาจรู้ได้ว่าแต่ละคนในภาพคือใคร หรือหลังปี 1975 ชะตากรรมของพวกเธอเป็นอย่างไร

พวกเธออาจรอดพ้นจากสงคราม หรืออาจต้องสูญเสียบ้าน ครอบครัว และวิถีชีวิตเดิม เช่นเดียวกับชาวกัมพูชาอีกจำนวนมาก

เพราะฉะนั้น ภาพนี้จึงไม่ได้เป็นหลักฐานชะตากรรมของบุคคลในภาพ แต่เป็นหน้าต่างบานเล็กที่ทำให้เราเห็นความย้อนแย้งระหว่างชีวิตประจำวันอันแสนธรรมดา กับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่กำลังเคลื่อนเข้ามาเปลี่ยนแปลงทุกสิ่ง