ทำไมการเคี้ยวน้ำแข็งเล่นถึงทำให้ฟันร้าวได้?

น้ำแข็งก้อนเล็ก ๆ ที่หยิบมาเคี้ยวเล่นตอนทำงานหรือเวลานั่งเครียด อาจให้ความรู้สึกเพลินจนกลายเป็นนิสัยโดยไม่ทันสังเกตว่าใช้ฟันบดของแข็งวันละหลายครั้ง

ปัญหาไม่ได้เกิดจากความเย็นเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากแรงกระแทกซ้ำ ๆ ระหว่างน้ำแข็งกับฟัน โดยเฉพาะฟันกรามที่ต้องรับแรงบดสูง น้ำแข็งมีความแข็งพอจะทำให้ขอบฟันบิ่น เกิดรอยร้าว หรือทำให้รอยร้าวเดิมขยายตัวได้ แม้ตอนแรกจะยังไม่ปวดและมองไม่เห็นความเสียหายด้วยตาเปล่า

น้ำแข็งทำร้ายฟันอย่างไร

เคลือบฟันเป็นชั้นแข็งที่สุดของฟัน แต่คำว่าแข็งไม่ได้แปลว่าเหนียวและทนต่อแรงกระแทกทุกแบบ ฟันต้องรับแรงจากการเคี้ยวอาหารที่มีความนุ่มและยืดหยุ่นพอสมควร ส่วนน้ำแข็งเป็นก้อนแข็งที่แตกตัวแบบฉับพลัน เมื่อกัดลงไป แรงจะไปกองอยู่บริเวณปุ่มฟัน ขอบฟัน หรือจุดที่มีร่องลึก

ถ้ามีวัสดุอุดฟันขนาดใหญ่ ฟันผุที่ยังไม่ได้รักษา ฟันสึกจากการกัดฟันตอนนอน หรือเคยกระแทกมาก่อน จุดเหล่านี้จะเปราะกว่าฟันที่สมบูรณ์ แรงจากการเคี้ยวน้ำแข็งจึงอาจทำให้รอยร้าวเล็ก ๆ ที่มีอยู่แล้วเปิดออก อาการอาจเริ่มจากเสียวแปลบเวลาจิบน้ำเย็น เจ็บจี๊ดตอนกัดแล้วคลายแรง หรือรู้สึกเหมือนมีอะไรสะดุดใต้ฟัน

คำว่าไมโครแฟรกเจอร์มักถูกนำมาใช้เล่าความเสี่ยงให้เห็นภาพ แต่ไม่ควรตีความว่าทุกคนที่เคี้ยวน้ำแข็งจะมีรอยร้าวระดับไมครอนแล้วฟันต้องแตกครึ่งซี่ ความเสียหายขึ้นกับความถี่ แรงกัด สภาพฟันเดิม รูปร่างของก้อนน้ำแข็ง และตำแหน่งที่กัด ความเย็นอาจทำให้ฟันไวต่ออุณหภูมิและทำให้รู้สึกเสียว แต่แรงจากของแข็งคือประเด็นหลักที่ทันตแพทย์กังวล

ฟันไม่จำเป็นต้องแตกทันที

ฟันร้าวหลายกรณีค่อย ๆ แสดงอาการ รอยร้าวอาจอยู่ในตำแหน่งที่มองไม่เห็น หรือเปิดปิดตามแรงกัดจนจับอาการได้ยาก ระยะแรกจึงมีเพียงความรู้สึกเจ็บแปลบเฉพาะตอนเคี้ยวอาหารบางคำ พอหยุดกัด อาการก็หาย ทำให้เข้าใจว่าไม่มีอะไรน่าห่วง

เมื่อยังใช้งานฟันซี่เดิมต่อ รอยร้าวอาจลึกลงไปถึงชั้นเนื้อฟันและเข้าใกล้โพรงประสาท หากมีแบคทีเรียแทรกตามแนวร้าว อาจตามมาด้วยอาการปวดตุบ ๆ ปวดตอนกลางคืน เหงือกบวม หรือมีตุ่มหนองข้างฟัน การรักษาจะขึ้นกับตำแหน่งและความลึกของรอยร้าว บางซี่ซ่อมด้วยวัสดุอุดหรือครอบฟันได้ บางซี่ต้องรักษาคลองรากฟันร่วมกับการครอบฟัน ส่วนกรณีร้าวลึกถึงรากอาจเก็บฟันไว้ไม่ได้ การถอนจึงเป็นเพียงหนึ่งในความเป็นไปได้ ไม่ใช่ผลลัพธ์ที่เกิดกับทุกคน

สัญญาณที่ควรหยุดเคี้ยวแล้วตรวจฟัน

ถ้าเคี้ยวน้ำแข็งแล้วมีอาการเสียวผิดปกติ เจ็บตอนกัดอาหารแข็ง รู้สึกว่าฟันคมขึ้น มีชิ้นฟันหลุด ฟันโยก เหงือกบวม หรือปวดต่อเนื่อง ควรหยุดใช้ฟันซี่นั้นบดของแข็งและนัดพบทันตแพทย์ การตรวจอาจต้องอาศัยการทดสอบการกัด การส่องดูรอยร้าว เอกซเรย์ หรือเครื่องมือขยายภาพ เพราะรอยร้าวบางชนิดไม่ปรากฏในภาพเอกซเรย์ทั่วไป

ระหว่างรอตรวจ ให้เลือกอาหารนิ่ม เคี้ยวอีกข้าง และอย่าใช้นิ้วหรือของแหลมแคะบริเวณที่เจ็บ ถ้ามีชิ้นฟันหลุดออกมา เก็บไว้ในภาชนะสะอาดแล้วนำไปพบแพทย์ ไม่ควรนำกาวมาซ่อมฟันเอง และไม่ควรฝืนทดสอบด้วยการกัดน้ำแข็งซ้ำเพื่อดูว่าอาการยังอยู่หรือไม่

ทำไมบางคนถึงอยากเคี้ยวน้ำแข็งตลอด

การเคี้ยวน้ำแข็งเป็นครั้งคราวหลังดื่มน้ำเย็นไม่เหมือนกับการอยากเคี้ยวทุกวันจนหยุดไม่ได้ ถ้าความอยากเกิดซ้ำเป็นเวลานาน อาจเกี่ยวกับความเคยชิน ความต้องการสัมผัสเย็นและกรอบ หรือภาวะพิกา ซึ่งเป็นภาวะที่อยากกินหรือเคี้ยวสิ่งที่ไม่ใช่อาหาร อาการอยากเคี้ยวน้ำแข็งพบร่วมกับภาวะขาดธาตุเหล็กได้ในบางคน

จึงควรสังเกตอาการอื่นร่วมด้วย เช่น เหนื่อยง่าย ใจสั่น หน้ามืด ซีด ลิ้นเจ็บ เล็บเปราะ หรือสมาธิลดลง การตรวจเลือดช่วยแยกสาเหตุได้ดีกว่าการซื้อธาตุเหล็กมากินเอง เพราะอาการคล้ายกันอาจมาจากโรคหรือภาวะอื่น และธาตุเหล็กในขนาดสูงก็มีอันตรายได้

ถ้าเคี้ยวเพราะเครียดควรเปลี่ยนเป็นอะไร

การหยุดนิสัยจะง่ายขึ้นเมื่อมีสิ่งทดแทนที่ให้ความรู้สึกใกล้เคียง ลองเปลี่ยนจากน้ำแข็งก้อนเป็นน้ำเย็นที่จิบช้า ๆ ใช้หมากฝรั่งปราศจากน้ำตาลในช่วงเวลาสั้น ๆ หรือถือแก้วน้ำไว้จิบแทนการหยิบก้อนน้ำแข็งเข้าปาก หากมีอาการปวดขากรรไกร กัดฟัน หรือมีวัสดุอุดฟันหลายซี่ ควรปรึกษาทันตแพทย์ก่อนใช้หมากฝรั่งเป็นตัวช่วย

ในช่วงเครียดจัด การหายใจช้า ๆ สี่จังหวะแล้วผ่อนออกยาว เดินเปลี่ยนอิริยาบถไม่กี่นาที บีบลูกบอลนิ่ม หรือเคี้ยวอาหารที่ไม่แข็งเกินไป อาจช่วยให้มือและปากมีงานทำโดยไม่เพิ่มแรงกระแทกให้ฟัน การวางน้ำแข็งไว้ไกลมือและใช้แก้วที่มีหลอดก็ช่วยตัดจังหวะหยิบมาเคี้ยวแบบอัตโนมัติได้

น้ำแข็งไม่ได้เป็นของต้องห้ามสำหรับทุกคน การอมให้ละลายหรือดื่มเป็นก้อนเล็ก ๆ ไม่ได้สร้างแรงกัดแบบเดียวกับการบดเคี้ยว แต่ถ้าต้องใช้ฟันขบจนแตกเป็นประจำ นิสัยนั้นเพิ่มความเสี่ยงต่อฟันบิ่นและฟันร้าวจริง โดยเฉพาะเมื่อฟันมีรอยผุ รอยสึก หรือวัสดุอุดเดิมอยู่แล้ว

ถ้าเผลอเคี้ยวไปแล้วครั้งสองครั้ง ไม่จำเป็นต้องตื่นตระหนก ให้หยุดพฤติกรรม สังเกตอาการ และดูแลช่องปากตามปกติ แต่ถ้ามีอาการเสียวหรือเจ็บซ้ำ ๆ อย่ารอให้ฟันแตกตอนกินข้าวคำนั้น การตรวจเร็วช่วยให้เห็นทางเลือกในการรักษามากขึ้นและลดโอกาสที่ปัญหาจะลุกลาม