มือเปียกจับใบเสร็จเสี่ยงแค่ไหน?

ใบเสร็จสีขาวบาง ๆ ที่รับจากร้านสะดวกซื้อ ซูเปอร์มาร์เก็ต หรือเครื่องรูดบัตร ดูเหมือนเป็นแค่กระดาษธรรมดา แต่หลายชนิดเป็นกระดาษความร้อนที่ไม่ต้องใช้ตลับหมึก เครื่องจะใช้ความร้อนทำให้สารเคลือบบนผิวกระดาษเปลี่ยนสี แล้วตัวเลขกับรายการสินค้าก็ปรากฏขึ้นมา

ชั้นเคลือบนี้อาจมีสารกลุ่มบิสฟีนอล เช่น BPA หรือ BPS ทำหน้าที่เป็นตัวสร้างสี สารไม่ได้อยู่ลึกในเนื้อกระดาษทั้งหมด แต่อยู่ใกล้ผิวด้านที่พิมพ์ จึงมีโอกาสถ่ายเทออกมาเมื่อใช้นิ้วจับ พับ ขยำ หรือเก็บไว้ในกระเป๋าสตางค์นาน ๆ ที่สำคัญ ใบเสร็จแต่ละใบไม่ได้มีสารชนิดเดียวกันเสมอไป บางรุ่นเลิกใช้ BPA แล้วหันไปใช้ BPS หรือสารตัวสร้างสีชนิดอื่น การเห็นคำว่า BPA free จึงไม่ได้แปลว่ากระดาษใบนั้นไร้สารเคมีทุกชนิด

ประเด็นที่ควรทำความเข้าใจให้ตรงกับหลักฐานคือ สารจากใบเสร็จสามารถติดผิวหนังและเข้าสู่ร่างกายทางผิวหนังได้จริง แต่คำกล่าวว่าเข้าสู่กระแสเลือดภายในไม่กี่วินาทีทุกครั้ง ยังแรงเกินกว่าข้อมูลที่มี งานทดลองในคนพบว่าการถ่ายเทจากกระดาษไปยังมือเกิดขึ้นเร็ว โดยเฉพาะเมื่อมือมีสารจากผลิตภัณฑ์ที่ช่วยให้สารซึมผ่านผิวหนังได้ง่ายขึ้น จากนั้นจึงตรวจพบการเปลี่ยนแปลงของ BPA ในเลือดและปัสสาวะเมื่อเก็บตัวอย่างต่อเนื่องเป็นช่วงนาที ไม่ใช่หลักฐานว่าทุกคนจับใบเสร็จแค่ชั่วพริบตาแล้วสารจะพุ่งเข้าสู่เลือดในระดับเดียวกัน

มือเปียก มือมัน หรือมือที่เพิ่งทาครีม อาจทำให้สารเคลือบหลุดติดผิวได้ง่ายขึ้น เพราะชั้นไขมันและส่วนผสมบางอย่างบนผิวช่วยพาสารบางชนิดเคลื่อนผ่านผิวหนัง งานวิจัยชิ้นหนึ่งให้ผู้เข้าร่วมทดลองจับกระดาษความร้อนหลังใช้เจลทำความสะอาดมือที่มีส่วนผสมช่วยเพิ่มการซึมผ่านของผิว พบว่าปริมาณ BPA ที่ถ่ายเทมายังมือสูงกว่าการจับด้วยมือแห้งอย่างชัดเจน และมีการตรวจพบ BPA ในเลือดหลังจากนั้น

ผลนี้ไม่ได้หมายความว่าเจลแอลกอฮอล์ทุกยี่ห้อจะทำให้สารจากใบเสร็จซึมเข้าสู่ร่างกายในระดับสูงเท่ากัน แอลกอฮอล์เป็นเพียงส่วนหนึ่งของสูตร เจลแต่ละแบบอาจมีสารให้ความชุ่มชื้น น้ำหอม หรือสารช่วยพาส่วนผสมผ่านผิวหนังแตกต่างกันไป สิ่งที่ควรจำคือ อย่าใช้มือที่เพิ่งทาเจลซึ่งยังไม่แห้งสนิทไปรับใบเสร็จ แล้วหยิบอาหารเข้าปากต่อทันที

การจับใบเสร็จเพียงใบเดียวไม่ได้ทำให้เกิดอาการพิษเฉียบพลันทันที และไม่จำเป็นต้องตกใจทุกครั้งที่มีใบเสร็จอยู่ในมือ ความกังวลทางสุขภาพมักอยู่ที่การได้รับซ้ำ ๆ เป็นประจำ โดยเฉพาะงานที่ต้องหยิบใบเสร็จจำนวนมากตลอดวัน เช่น แคชเชียร์ พนักงานร้านอาหาร พนักงานส่งของ หรือคนที่ต้องนับเอกสารจากเครื่องคิดเงินอยู่เรื่อย ๆ ปริมาณการสัมผัส ความถี่ ระยะเวลาที่ถือ และสภาพผิวมือ ล้วนทำให้ระดับการรับสารต่างกัน

BPA และสารทดแทนบางชนิดอย่าง BPS อยู่ในกลุ่มสารที่นักวิจัยติดตามเรื่องการรบกวนระบบฮอร์โมน การพบสารในร่างกายไม่ได้แปลว่าจะเกิดโรคขึ้นแน่นอน เพราะความเสี่ยงต้องพิจารณาทั้งขนาดที่ได้รับ ระยะเวลาสัมผัส อายุ สุขภาพ และการรับสารจากแหล่งอื่นร่วมกัน เช่น อาหาร บรรจุภัณฑ์ เครื่องสำอาง หรือฝุ่นในบ้าน จึงไม่ควรใช้ผลการทดลองระยะสั้นมาตัดสินว่าใบเสร็จทุกใบอันตรายร้ายแรง แต่ก็ไม่ควรปฏิบัติต่อมันเหมือนกระดาษสะอาดที่หยิบจับแล้วนำมือไปแตะอาหารได้ทันที

วิธีลดการสัมผัสทำได้ง่ายกว่าที่หลายคนคิด เริ่มจากรับใบเสร็จเท่าที่จำเป็น ถ้ามีตัวเลือกใบเสร็จอิเล็กทรอนิกส์ก็ใช้แทนได้ ไม่ควรพับเก็บรวมกับธนบัตรหรือบัตรที่ต้องหยิบจับบ่อย และไม่ควรใช้ใบเสร็จเช็ดมือ เช็ดโต๊ะ หรือให้เด็กนำไปเล่น หากต้องถือหลายใบควรจับเฉพาะขอบกระดาษ ลดการขยำ และแยกออกจากอาหารหรือภาชนะใส่อาหาร

หลังจับใบเสร็จแล้ว ก่อนกินข้าวหรือหยิบขนมด้วยมือ ควรล้างมือด้วยสบู่และน้ำให้ทั่ว โดยเฉพาะปลายนิ้ว ซอกนิ้ว และฝ่ามือ หากยังไม่มีน้ำ การใช้เจลทำความสะอาดมือยังมีประโยชน์ต่อการลดเชื้อโรค แต่ควรรอให้มือแห้งสนิทก่อนสัมผัสใบเสร็จหรืออาหาร และเมื่อกลับถึงที่ล้างมือได้ ก็ควรล้างด้วยสบู่ตามปกติ การล้างมือไม่ได้ทำให้ร่างกายขับสารออกทั้งหมด แต่ช่วยลดสารที่ยังค้างอยู่บนผิวและลดโอกาสที่มือจะพาสารเข้าปาก

สำหรับคนที่ทำงานกับใบเสร็จทั้งวัน ควรคุยกับสถานประกอบการเรื่องการใช้กระดาษที่ระบุว่าไม่มี BPA และ BPS พร้อมขอข้อมูลจากผู้ผลิต ไม่ควรเชื่อแค่คำโฆษณาหน้ากล่อง เพราะคำว่า BPA free อาจยังมีสารตัวสร้างสีชนิดอื่นอยู่ การจัดวางถาดรับใบเสร็จให้ลูกค้าหยิบเอง การลดการสัมผัสโดยไม่จำเป็น และการมีจุดล้างมือใกล้พื้นที่ทำงาน ล้วนช่วยลดการสัมผัสซ้ำได้มากกว่าการใส่ถุงมืออย่างเดียว ถุงมือที่ใช้ซ้ำโดยไม่เปลี่ยนหรือสัมผัสใบเสร็จแล้วไปจับอาหาร อาจเพียงย้ายสารจากมือไปอยู่บนพื้นผิวอื่น

ถ้าเผลอจับใบเสร็จหลังใช้เจลแอลกอฮอล์ ไม่ต้องพยายามล้างพิษหรือซื้อผลิตภัณฑ์พิเศษ เพียงล้างมือด้วยสบู่และน้ำก่อนกินอาหารก็พอ หากมีผื่น แสบ คัน หรือผิวลอกหลังสัมผัสกระดาษซ้ำ ๆ ควรหยุดสัมผัสโดยตรงและปรึกษาแพทย์ เพราะอาการเหล่านี้อาจมาจากการระคายเคืองหรือแพ้ส่วนประกอบอื่น ไม่จำเป็นต้องสรุปเองว่าเกิดจาก BPA หรือ BPS

ใบเสร็จความร้อนจึงไม่ใช่ของที่ต้องกลัวจนใช้ชีวิตลำบาก แต่ก็ไม่ใช่กระดาษที่ควรหยิบจับแล้วเอามือไปแตะปากแบบไม่คิดอะไร หลักปฏิบัติที่สมดุลคือ ลดการสัมผัสเมื่อทำได้ อย่าจับด้วยมือเปียกหรือมือที่ยังมีเจลและครีมเคลือบอยู่ อย่าวางปะปนกับอาหาร และล้างมือก่อนกิน เมื่อทำเช่นนี้ ความเสี่ยงจากการสัมผัสในชีวิตประจำวันก็ลดลงได้โดยไม่ต้องตื่นตระหนก