“บอกเลยว่าตำนาน” 10 รร.ประจำจังหวัดที่เก่าแก่ที่สุดในภาคกลาง

โรงเรียนเก่าแก่ในภาคกลางแต่ละแห่งมีเรื่องราวผูกพันกับประวัติศาสตร์การศึกษาไทยอย่างแนบแน่น บางแห่งเริ่มจากศาลาวัด บางแห่งเกิดจากบ้านของครูเพียงคนเดียว ก่อนผ่านการเปลี่ยนชื่อ ย้ายสถานที่ และพัฒนามาเป็นโรงเรียนประจำจังหวัดขนาดใหญ่

รายชื่อต่อไปนี้เรียงตามปีที่ปรากฏในประวัติของแต่ละโรงเรียน โดยบางแห่งนับอายุจากโรงเรียนเดิมหรือสถานศึกษาที่เป็นต้นกำเนิด ไม่ใช่ปีที่เริ่มใช้ชื่อปัจจุบัน

1. โรงเรียนอ่างทองปัทมโรจน์วิทยาคม จังหวัดอ่างทอง

ประวัติของโรงเรียนระบุจุดเริ่มต้นไว้ตั้งแต่ พ.ศ. 2414 นับเป็นโรงเรียนมัธยมศึกษาเก่าแก่แห่งหนึ่งของจังหวัดอ่างทอง ต่อมาใช้ศาลาการเปรียญวัดชัยมงคลเป็นสถานที่เรียน โดยมีพระพุทธรักขิตมุนี หรือหลวงพ่อเปลี่ยน เป็นผู้อุปการะ และนายอินเป็นอาจารย์ใหญ่คนแรก

ใน พ.ศ. 2454 กระทรวงธรรมการสั่งย้ายโรงเรียนหลวงประจำจังหวัดอ่างทองจากวัดชัยมงคลไปยังวัดโพธิ์ทองและวัดโพธิ์เงิน ก่อนพัฒนามาเป็นโรงเรียนอ่างทองปัทมโรจน์วิทยาคมในปัจจุบัน

2. โรงเรียนเบญจมราชูทิศ ราชบุรี

โรงเรียนก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2429 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเริ่มใช้พื้นที่วัดสัตตนารถปริวัตรเป็นสถานที่เรียน เปิดสอนตั้งแต่ชั้นมูลศึกษาถึงชั้นประถมศึกษา

ต่อมาใน พ.ศ. 2456 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานนามว่า “เบญจมราชูทิศ” เพื่อเป็นพระบรมราชานุสรณ์แด่รัชกาลที่ 5 ปัจจุบันเป็นโรงเรียนมัธยมศึกษาประจำจังหวัดราชบุรี

3. โรงเรียนนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์

โรงเรียนนครสวรรค์มีรากฐานจาก โรงเรียนธรรมฐิติวงศ์วิทยา ซึ่งก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2439 โดยพระครูธรรมฐิติวงศ์ เจ้าอาวาสวัดโพธาราม และใช้ศาลาการเปรียญเป็นสถานที่เรียนในระยะแรก

ต่อมาโรงเรียนได้รับการพัฒนาและเปลี่ยนแปลงสถานที่ตามจำนวนนักเรียนที่เพิ่มขึ้น จนกลายเป็นโรงเรียนสหศึกษาประจำจังหวัดนครสวรรค์ เปิดสอนตั้งแต่ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นถึงมัธยมศึกษาตอนปลาย

4. โรงเรียนพรหมานุสรณ์จังหวัดเพชรบุรี

ต้นกำเนิดของโรงเรียนย้อนกลับไปถึง พ.ศ. 2439 เมื่อพระอาจารย์ฤทธิ์ เจ้าอาวาสวัดพลับพลาชัย ก่อตั้งโรงเรียนของวัดขึ้น ต่อมาจึงย้ายไปรวมกับโรงเรียนบำรุงไทยที่วัดคงคาราม โดยมีพระภิกษุฉุยเป็นผู้อุปการะ

ใน พ.ศ. 2454 กระทรวงธรรมการยกฐานะเป็นโรงเรียนรัฐบาล ใช้ชื่อว่า “โรงเรียนตัวอย่างประจำจังหวัดเพชรบุรี (วัดคงคาราม)” ส่วนชื่อ โรงเรียนพรหมานุสรณ์จังหวัดเพชรบุรี เริ่มใช้ใน พ.ศ. 2499 หลังย้ายมายังพื้นที่ปัจจุบัน

5. โรงเรียนกรรณสูตศึกษาลัย จังหวัดสุพรรณบุรี

โรงเรียนมีจุดเริ่มต้นเมื่อ พ.ศ. 2441 จากขุนปรีชานุศาสน์ หรือปล้อง ธรรมารมณ์ ซึ่งใช้บ้านของตนเองสอนหนังสือแก่ลูกหลานและเด็กในละแวกบ้านโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย สถานศึกษาแห่งนี้ต่อมาเป็นที่รู้จักในชื่อโรงเรียนปรีชาพิทยากร

ภายหลังมีการรวมกับโรงเรียนวัดประตูสาร และพัฒนาเป็นโรงเรียนประจำจังหวัดสุพรรณบุรี ส่วนชื่อ “กรรณสูตศึกษาลัย” เชื่อมโยงกับพระยาสุนทรบุรี หรืออี้ กรรณสูต ผู้อุปถัมภ์สำคัญของโรงเรียน

6. โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย จังหวัดลพบุรี

โรงเรียนก่อตั้งเมื่อวันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2442 ในนาม “โรงเรียนประจำเมืองลพบุรี วัดเสาธงทอง” โดยพระสังฆภารวาหมุนี หรือเนียม ภุมมสโร เจ้าอาวาสวัดเสาธงทอง

โรงเรียนผ่านการย้ายสถานที่และเปลี่ยนชื่อหลายครั้ง ทั้งโรงเรียนวิชาเยนทร์และโรงเรียนพระนารายณ์ กระทั่ง พ.ศ. 2481 จึงย้ายมายังสถานที่ปัจจุบันและใช้ชื่อที่เกี่ยวข้องกับจอมพล ป. พิบูลสงคราม ปัจจุบันเปิดสอนระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย

7. โรงเรียนวิสุทธรังษี จังหวัดกาญจนบุรี

โรงเรียนก่อตั้งอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2447 ณ วัดไชยชุมพลชนะสงคราม หรือวัดใต้ โดยใช้ศาลาการเปรียญเป็นสถานที่สอน เปิดเรียนตั้งแต่ชั้นมูลศึกษาถึงชั้นประถมศึกษา

ต่อมาได้รับการยกฐานะเป็นโรงเรียนรัฐบาลแห่งแรกของจังหวัดกาญจนบุรี พระวิสุทธิรังษี หรือหลวงปู่เปลี่ยน อินทสโร มีบทบาทสำคัญต่อการพัฒนาโรงเรียน จึงเป็นบุคคลที่ศิษย์เก่าให้ความเคารพและระลึกถึงมาจนถึงปัจจุบัน

8. โรงเรียนอยุธยาวิทยาลัย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

โรงเรียนเปิดสอนใน พ.ศ. 2448 ตามแนวทางจัดตั้งโรงเรียนหลวงในมณฑลต่าง ๆ สมัยรัชกาลที่ 5 โดยใช้ชื่อเดิมว่า “โรงเรียนตัวอย่างประจำมณฑลกรุงเก่า”

สถานที่เรียนในระยะแรกอยู่ด้านหลังพระราชวังจันทรเกษม จึงได้รับสมญาว่า “โรงเรียนหลังวัง” ก่อนย้ายมายังพื้นที่ซึ่งเคยเป็นสนามเสือป่า และพัฒนามาเป็นโรงเรียนอยุธยาวิทยาลัยในปัจจุบัน

9. โรงเรียนสิงห์บุรี จังหวัดสิงห์บุรี

โรงเรียนเดิมชื่อ โรงเรียนวัดพรหมสาคร ตั้งขึ้นเมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2451 โดยได้รับการสนับสนุนจากพระสิงห์บุราจารย์ หรือหลวงพ่อลบ บัวสรวง เจ้าคณะจังหวัดสิงห์บุรี

ระยะแรกใช้ศาลาการเปรียญของวัดเป็นสถานที่เรียน ก่อนยกฐานะเป็นโรงเรียนประจำจังหวัดสิงห์บุรีในปลาย พ.ศ. 2452 ศิษย์เก่ามักเรียกตัวเองว่า “ลูกขาว-เขียว” ตามสีประจำโรงเรียน

10. โรงเรียนพระปฐมวิทยาลัย จังหวัดนครปฐม

โรงเรียนเปิดสอนเมื่อวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2452 ในชื่อ “โรงเรียนตัวอย่างมณฑลนครชัยศรี พระปฐมวิทยาลัย” โดยรับโอนนักเรียนจากโรงเรียนวิชาชำนะโชติ หรือวิชาชำนะโฉด ตามรูปสะกดที่พบในหลักฐานต่างแหล่ง

โรงเรียนตั้งอยู่ในจังหวัดนครปฐมและผ่านการเปลี่ยนชื่อหลายครั้งตามการปรับเขตการปกครอง ก่อนพัฒนาเป็นโรงเรียนประจำจังหวัดนครปฐมที่เปิดสอนระดับมัธยมศึกษา

เมื่อมองภาพรวมจะเห็นรูปแบบที่คล้ายกันอย่างชัดเจน หลายโรงเรียนเริ่มจากวัด ศาลาการเปรียญ หรือความตั้งใจของพระ ครู และผู้นำท้องถิ่น ก่อนที่กระทรวงธรรมการจะเข้ามาวางระบบ ยกฐานะเป็นโรงเรียนรัฐบาลหรือโรงเรียนประจำมณฑล

เรื่องราวของทั้ง 10 แห่งจึงไม่ได้สะท้อนเพียงอายุของโรงเรียน แต่ยังแสดงให้เห็นการเปลี่ยนผ่านของการศึกษาไทย จากการเรียนในชุมชนและวัดไปสู่ระบบโรงเรียนสมัยใหม่ที่ขยายตัวในช่วงรัชกาลที่ 5 ถึงต้นรัชกาลที่ 6