สงครามเวียดนามเปลี่ยนพัทยาและพัฒน์พงษ์อย่างไร

พัทยาในภาพจำทุกวันนี้มีตึกสูง โรงแรม แสงไฟ และถนนที่ไม่เคยเงียบสนิท แต่ก่อนชื่อเมืองจะผูกกับการท่องเที่ยว ชายฝั่งแถบนี้เป็นชุมชนประมงขนาดเล็ก เรือไม้กลับเข้าฝั่งตามลมทะเล บ้านเรือนกระจายตัวตามแนวหาด ชีวิตหมุนอยู่กับปลา ตลาด และฤดูกาลมรสุม ส่วนพัฒน์พงษ์ในกรุงเทพฯ ก็ไม่ได้เกิดมาเพื่อเป็นถนนท่องราตรี พื้นที่นี้เคยเป็นที่ดินและย่านธุรกิจของตระกูลพัฒน์พงศ์ ก่อนร้านอาหาร บาร์ และคลับจะค่อย ๆ เข้ามาเติมคืนให้สว่างกว่าเดิม เรื่องเล่าที่ว่าทหารอเมริกันทำให้ทั้งสองแห่งกลายเป็นเมืองบันเทิงในชั่วข้ามคืน จับใจคนเพราะภาพมันชัด แต่ประวัติศาสตร์จริงเดินช้ากว่านั้น และมีคนหลายกลุ่มร่วมผลักดันอยู่เบื้องหลัง สงครามเวียดนามไม่ได้สร้างการค้าบริการทางเพศขึ้นเป็นครั้งแรกในไทย เพราะกิจการลักษณะนี้และสถานเริงรมย์มีอยู่ก่อนแล้วในสังคมสยามและกรุงเทพฯ มานาน สิ่งที่สงครามทำคือเร่งขนาดของตลาด เปลี่ยนลูกค้าหลัก เติมเงินต่างประเทศ และต่อยอดโครงสร้างพื้นฐานให้ธุรกิจกลางคืนขยายตัวเร็วผิดจากเดิม

ช่วงทศวรรษ 1960 ไทยเป็นพันธมิตรสำคัญของสหรัฐฯ ในสงครามเย็น มีการใช้ฐานทัพและสนามบินหลายแห่งในประเทศ ทหารและบุคลากรอเมริกันจำนวนมากจึงเดินทางผ่านหรือประจำการในไทย ระบบพักผ่อนระหว่างภารกิจที่เรียกกันว่า R&R ทำให้เกิดความต้องการห้องพัก ร้านอาหาร การเดินทาง ดนตรี เครื่องดื่ม และพื้นที่คลายความตึงเครียด เม็ดเงินก้อนนี้ไหลเข้าเมืองที่เดินทางสะดวกก่อน แล้วจึงสร้างงานให้คนท้องถิ่นและแรงงานจากต่างจังหวัดตามมา พัทยาได้เปรียบตรงระยะทางจากกรุงเทพฯ ขับรถถึงทะเลได้ภายในวันเดียว ชายหาดเปิดกว้างและยังไม่แออัดเหมือนเมืองท่องเที่ยวเก่า เมื่อผู้มาเยือนเพิ่มขึ้น บ้านพักและร้านค้าก็ขยับขยาย ถนน ระบบน้ำ ไฟฟ้า และการคมนาคมตามมา ธุรกิจบริการจำนวนไม่น้อยเริ่มจากกิจการเล็ก ๆ ของคนไทย ไม่ว่าจะเป็นร้านข้าว ห้องเช่า ร้านตัดผม ร้านเครื่องดื่ม หรือบริการรถรับจ้าง แต่เมื่อการแข่งขันและกำลังซื้อสูงขึ้น ธุรกิจยามค่ำคืนก็เปลี่ยนรูปจากร้านเรียบง่ายไปสู่บาร์ที่ออกแบบมาเพื่อลูกค้าต่างชาติ

ภาพพัทยายุคสงครามจึงไม่ใช่แค่เรื่องชายหาดกับทหารพักรบ หากเป็นภาพของเมืองที่กำลังทดลองเป็นเมืองท่องเที่ยวแบบใหม่ เจ้าของที่ดินเห็นโอกาส ผู้ประกอบการลงทุน แรงงานหญิงและชายจากชนบทเดินทางเข้ามาหารายได้ในเศรษฐกิจเงินสด หลายคนส่งเงินกลับบ้านเพื่อเลี้ยงครอบครัวหรือใช้หนี้ ขณะเดียวกัน ความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างลูกค้าที่มีกำลังซื้อสูงกับคนทำงานที่มีทางเลือกจำกัดก็ฝังอยู่ในเมืองตั้งแต่ระยะแรก ความคึกคักจึงมีทั้งรายได้ ความหวัง ความเสี่ยง และต้นทุนทางสังคมปะปนกันอยู่เสมอ หลังสงครามยุติ การเติบโตของพัทยาไม่ได้หยุดตามจำนวนทหารที่ลดลง เพราะโรงแรม ร้านค้า บริษัททัวร์ และชื่อเสียงของเมืองถูกสร้างขึ้นไปแล้ว นักท่องเที่ยวต่างชาติกลุ่มใหม่เข้ามาแทนที่ ตลาดกลางคืนปรับตัวรับลูกค้าหลากหลายสัญชาติ เมืองประมงเดิมจึงกลายเป็นเมืองท่องเที่ยวเต็มตัวทีละช่วงเวลา ไม่ใช่ผลลัพธ์ของคืนเดียว และไม่อาจอธิบายด้วยเหตุผลข้อเดียว

ฝั่งกรุงเทพฯ พัฒน์พงษ์เติบโตในฉากหลังที่ต่างออกไป ที่นี่อยู่ในเมืองหลวง ใกล้ย่านการค้า โรงแรม สำนักงาน และเส้นทางของชาวต่างชาติที่เข้ามาทำงาน การเปิดบาร์และสถานบันเทิงในปลายทศวรรษ 1960 ทำให้ถนนสายนี้ค่อย ๆ เป็นจุดนัดพบของนักธุรกิจ ทหาร นักข่าว นักเดินทาง และคนทำงานกลางคืน บรรยากาศของพัฒน์พงษ์จึงปะปนระหว่างเมืองธุรกิจกับวัฒนธรรมบาร์ ไม่ได้เป็นเพียงสถานที่พักผ่อนของทหารอย่างเดียว บาร์อะโกโก้มีบทบาทเด่นในยุคนี้เพราะรับวัฒนธรรมบาร์แบบตะวันตกมาแปลงให้เข้ากับตลาดท้องถิ่น ดนตรีสด แสงนีออน การเต้น และเครื่องดื่มกลายเป็นสินค้าทางประสบการณ์ ร้านหนึ่งสร้างชื่อได้ ร้านถัดไปก็เกิดตาม การแข่งขันทำให้ถนนเล็ก ๆ แห่งนี้มีชื่อไปไกลกว่าขนาดของพื้นที่ ภาพถ่ายและคำบอกเล่าของนักเดินทางทำหน้าที่เหมือนโฆษณาปากต่อปาก ชื่อพัฒน์พงษ์จึงค่อย ๆ ติดแผนที่กลางคืนของกรุงเทพฯ

การเล่าเรื่องนี้ต้องระวังไม่ลดคนทำงานให้เป็นเพียงฉากประกอบของสงคราม คนที่เข้าสู่อุตสาหกรรมบันเทิงมีภูมิหลังต่างกัน บางคนเลือกเพราะรายได้ดีกว่างานเดิม บางคนเข้ามาเพราะภาวะยากจน หนี้สิน การย้ายถิ่น หรือความรับผิดชอบต่อครอบครัว ขอบเขตระหว่างงานบริการ งานบันเทิง และการค้าบริการทางเพศก็ไม่ได้เป็นเส้นเดียวกันในทุกสถานที่ การเหมารวมว่าผู้หญิงไทยทั้งประเทศได้รับผลเหมือนกัน จึงทำให้ชีวิตจริงของแรงงานจำนวนมากหายไปจากเรื่องเล่า ภาครัฐเองมีความสัมพันธ์ซับซ้อนกับการขยายตัวนี้ ไทยต้องการรายได้จากการท่องเที่ยวและเงินตราต่างประเทศ แต่ก็เผชิญแรงกดดันด้านภาพลักษณ์ กฎหมาย สาธารณสุข และความปลอดภัย การบังคับใช้กฎหมายไม่สม่ำเสมอเปิดช่องให้กิจการบางประเภทอยู่ได้ในทางปฏิบัติ ขณะเดียวกัน คนทำงานกลับขาดอำนาจต่อรองและการคุ้มครองที่มั่นคง ผลที่เห็นจึงไม่ใช่แค่แสงสีของเมือง แต่รวมถึงปัญหาความรุนแรง การเอารัดเอาเปรียบ และการตีตราที่ลากยาวมาหลายทศวรรษ

มรดกของยุคสงครามเวียดนามยังอยู่ในภูมิทัศน์และภาพจำของไทย พัทยาและพัฒน์พงษ์กลายเป็นชื่อที่คนทั่วโลกรู้จักผ่านการท่องเที่ยวกลางคืน แต่ทั้งคู่ก็มีชีวิตมากกว่าป้ายชื่อนั้น พัทยามีชุมชนประมงเก่า โรงเรียน ตลาด ท่าเรือ และครอบครัวที่ใช้เมืองเดียวกันทำมาหากิน พัฒน์พงษ์มีสำนักงาน ร้านอาหาร และผู้คนที่เดินผ่านไปทำงานทุกเช้า ประวัติศาสตร์ที่ซื่อตรงจึงไม่ควรทำให้ความบันเทิงดูสวยงามเกินจริง หรือโยนความผิดให้สงครามเพียงฝ่ายเดียว สงครามทำหน้าที่เป็นตัวเร่งอันทรงพลัง มันเชื่อมฐานทัพ เงินทุน การย้ายถิ่น และความต้องการของตลาดเข้าด้วยกัน แล้วทิ้งโครงสร้างเศรษฐกิจไว้หลังเสียงปืนเงียบลง การมองเห็นชั้นของเรื่องราวช่วยให้เข้าใจว่าเมืองไม่ได้ถูกกำหนดด้วยชะตา พัทยาและพัฒน์พงษ์ถูกสร้างขึ้นจากการตัดสินใจของรัฐ นักลงทุน นักท่องเที่ยว และแรงงานนับไม่ถ้วน ทั้งสองแห่งจึงเป็นบทเรียนเรื่องต้นทุนของการเติบโตพอ ๆ กับเป็นหน้าหนึ่งของประวัติศาสตร์การท่องเที่ยวไทย