จากด่านเก็บภาษี 3% ของสยาม สู่โรงแรมริมเจ้าพระยา: ชีวิตใหม่ของ “โรงภาษีร้อยชักสาม”

ตึกเก่าริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่เห็นอยู่ท่ามกลางโรงแรมและตึกสูงของบางรัก ไม่ได้มีชื่อว่า “โรงภาษีร้อยชักสาม” เพราะฟังขลังหรือเรียกกันเล่น ๆ ชื่อนี้เก็บตัวเลขจากยุคที่สยามกำลังเปิดการค้ากับโลกไว้ตรง ๆ: 100 ชัก 3 หรือภาษีในอัตรา 3% นั่นเอง

อาคารนี้มีชื่อทางการว่า ศุลกสถาน ตั้งอยู่ในซอยเจริญกรุง 36 ริมเจ้าพระยา ปัจจุบันกำลังกลับมาในชื่อ The Langham, Custom House, Bangkok แต่ถ้าข้ามเรื่องโรงแรมไปก่อน จะเห็นว่าตึกหลังนี้เป็นเหมือนบันทึกการเปลี่ยนผ่านของกรุงเทพฯ จากเมืองท่าที่ต้องจัดระเบียบการค้า สู่เมืองที่พยายามหาชีวิตใหม่ให้อาคารมรดก

“ร้อยชักสาม” คืออะไร

กรมศุลกากรอธิบายว่า หลังสนธิสัญญาเบาว์ริงในสมัยรัชกาลที่ 4 การเก็บภาษีสินค้าขาเข้าเปลี่ยนมาใช้อัตรา 100 ชัก 3 ขณะที่ฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า เมื่อมีการจัดตั้งศุลกสถานเพื่อรับภาษีขาเข้าและขาออก ชื่อ “โรงภาษีร้อยชักสาม” จึงติดมากับหน้าที่ของสถานที่

พูดแบบไม่ต้องทำให้ลึกลับ คือจากฐานเงิน 100 หน่วย รัฐเก็บภาษี 3 หน่วยในบริบทสินค้านำเข้า ณ เวลานั้น ชื่อนี้จึงเป็นเศษเสี้ยวของระบบการค้าระหว่างประเทศที่ถูกฝังอยู่ในชื่ออาคาร ไม่ใช่ชื่ออาคารโบราณที่ไม่มีความหมาย

ตึกนี้ไม่ได้มีแค่อดีตเดียว

ข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า อาคารสร้างในช่วง พ.ศ. 2429–2431 ออกแบบโดย Joachim Grassi และมีลักษณะนีโอคลาสสิกผสมหลักสมมาตรแบบปัลลาดีโอ ศุลกสถานเคยทำหน้าที่ของกรมศุลกากร ก่อนที่กิจการจะย้ายไปคลองเตย แล้วอาคารก็ถูกใช้ในหน้าที่อื่นต่อ ทั้งตำรวจน้ำและสถานีดับเพลิงบางรัก

นี่คือจุดที่ทำให้เรื่องน่าสนใจกว่าการบอกว่า “ตึกเก่ากำลังเป็นโรงแรม” เพราะตัวอาคารไม่ได้ถูกแช่แข็งไว้ในช่วงใดช่วงหนึ่งของประวัติศาสตร์ มันเปลี่ยนบทบาทตามเมืองที่เปลี่ยนไป และยังเป็น โบราณสถานขึ้นทะเบียน ตามประกาศกรมศิลปากรในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ พ.ศ. 2545 ด้วย

ชีวิตใหม่ ไม่ได้ลบชีวิตเก่า

ในปี 2562 กรมธนารักษ์ กรมศิลปากร และเอกชนเริ่มงานสำรวจทางโบราณคดีและสถาปัตยกรรมเพื่อบูรณะพื้นที่ ขณะที่หน้าโรงแรม The Langham ระบุว่า Custom House และ Post Office ที่บูรณะแล้วถูกนำมาตีความใหม่เป็น boutique hotel ริมแม่น้ำเจ้าพระยา

คำว่า “ตีความใหม่” สำคัญกว่าคำว่า “เปลี่ยนเป็น” เพราะการใช้ประโยชน์ใหม่ทำให้อาคารมีรายได้ มีการดูแล และมีคนกลับเข้ามาใช้งานได้ แต่ก็ไม่ใช่ใบอนุญาตให้เราเหมารวมว่ารายละเอียดเดิมทุกชิ้นได้รับการรักษาไว้ครบถ้วน การบูรณะอาคารมรดกต้องอ่านทั้งสิ่งที่เก็บไว้ สิ่งที่เสริมใหม่ และวิธีเล่าอดีตของสถานที่นั้นควบคู่กัน

ครั้งหน้าเมื่อมองเห็นหน้าจั่วและแนวหน้าต่างของศุลกสถานจากเรือหรือย่านเจริญกรุง ลองอย่ามองมันเป็นเพียง “ตึกเก่าริมน้ำ” เพราะชื่อของมันยังพูดเรื่องภาษี การค้า การเปลี่ยนบทบาทของเมือง และคำถามร่วมสมัยว่า อาคารเก่าจะอยู่ต่ออย่างไรโดยไม่กลายเป็นแค่ฉากของอดีต

อ้างอิงหลัก: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), ศุลกสถาน; กรมศุลกากร, ประวัติกรมศุลกากร; The Langham, The Langham, Custom House, Bangkok; Rabbit Holdings, ข่าวบูรณะศุลกสถาน.