พิพิธภัณฑ์ที่ตั้งใจเก็บ “งานศิลปะห่วย ๆ” แต่คนกลับแห่ไปดู

ถ้าเดินเข้าไปในพิพิธภัณฑ์ศิลปะแห่งหนึ่ง แล้วเห็นภาพวาดที่ดูเหมือนวาดพลาด สัดส่วนประหลาด สีไม่เข้ากัน หรือภาพที่ดูแล้วอดคิดไม่ได้ว่า

“เอาจริงเหรอ...นี่เอามาแขวนในพิพิธภัณฑ์?”

อย่าเพิ่งหัวเราะแล้วเดินผ่าน

เพราะที่นี่อาจเป็นสถานที่ที่ตั้งใจเอางานแบบนี้มาเก็บไว้โดยเฉพาะ

พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ชื่อว่า Museum of Bad Art หรือ MOBA อยู่ที่เมืองบอสตัน รัฐแมสซาชูเซตส์ สหรัฐอเมริกา และแนวคิดของมันตรงไปตรงมาอย่างเหลือเชื่อ คือ เก็บ รักษา จัดแสดง และเฉลิมฉลองงานศิลปะที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะทั่วไปอาจไม่รับเข้าคอลเลกชัน 

ฟังเหมือนเรื่องเล่น ๆ

แต่ MOBA มีอยู่จริงมาตั้งแต่ปี 1993 และมีผลงานในคอลเลกชันเกือบ 900 ชิ้น แม้พื้นที่จัดแสดงจะมีจำกัดจนสามารถนำออกมาให้ชมได้ครั้งละประมาณ 50-70 ชิ้นเท่านั้น 

ที่สำคัญ พวกเขาไม่ได้เอางานอะไรก็ได้ที่ “ดูไม่สวย” มาแขวน

เพราะคำว่า Bad Art ของพิพิธภัณฑ์แห่งนี้มีหลักเกณฑ์ของมันเอง

จุดเริ่มต้นมาจากภาพที่ถูกทิ้งอยู่ข้างถังขยะ

เรื่องของ MOBA เริ่มขึ้นในช่วงปี 1993

Scott Wilson ซึ่งเป็นนักค้าของเก่าไปพบภาพวาดชิ้นหนึ่งที่ถูกทิ้งอยู่ใกล้ถังขยะในเมืองบอสตัน

ภาพนั้นชื่อ Lucy in the Field with Flowers

แทนที่จะเดินผ่านไป เขากลับเก็บมันมา

และภาพนี้เองกลายเป็นจุดเริ่มต้นของคอลเลกชันที่ต่อมาพัฒนาเป็น Museum of Bad Art 

จากภาพหนึ่งภาพ

กลายเป็นการสะสม

จากการสะสม

กลายเป็นนิทรรศการ

และในที่สุดก็กลายเป็นพิพิธภัณฑ์ที่มีแนวคิดไม่เหมือนใคร

ช่วงแรก MOBA ยังไม่ได้มีสถานที่ใหญ่โตอะไร

คอลเลกชันเคยถูกจัดแสดงอยู่ใน ห้องใต้ดินของบ้านส่วนตัวในบอสตัน

แต่เมื่อคนเริ่มสนใจมากขึ้น พื้นที่เล็ก ๆ ก็ไม่พออีกต่อไป

แล้ว “งานห่วย” แบบไหนถึงจะผ่านเข้าพิพิธภัณฑ์?

นี่คือส่วนที่สนุกที่สุด

เพราะถ้า MOBA รับทุกภาพที่วาดไม่สวยเข้ามาหมด พิพิธภัณฑ์ก็คงกลายเป็นห้องเก็บของขนาดใหญ่

แต่จริง ๆ แล้วมีการคัดเลือก

แนวคิดของ MOBA ไม่ใช่แค่

“วาดไม่สวยก็เอามา”

งานที่พวกเขาสนใจต้องมีความพยายามในการสร้างงานศิลปะอย่างจริงจัง แต่เกิดอะไรบางอย่างที่ทำให้ผลลัพธ์ออกมาแปลก น่าสนใจ หรือผิดพลาดไปในทางที่ชวนให้คนอยากมองต่อ 

พูดง่าย ๆ คือ

ต้อง “พังอย่างน่าสนใจ”

ไม่ใช่แค่

“พังเพราะไม่ได้ตั้งใจทำอะไรเลย”

นี่ทำให้เส้นแบ่งระหว่าง “งานศิลปะแย่” กับ “งานศิลปะที่น่าสนใจเพราะมันแย่” กลายเป็นเรื่องที่ต้องใช้สายตาในการพิจารณา

ไม่ใช่เด็กเอาสีมาป้ายกระดาษแล้วจะได้เข้าพิพิธภัณฑ์

ถ้าเห็นชื่อ Museum of Bad Art แล้วคิดว่าจะเป็นสถานที่รวมภาพวาดของเด็ก ๆ ที่ยังวาดรูปไม่เก่ง ก็เข้าใจผิด

MOBA ระบุชัดว่างานที่นำมาพิจารณาต้องเป็นงานที่สร้างขึ้นอย่างจริงจัง ไม่ใช่งานที่ทำขึ้นเพื่อเล่นตลกโดยเฉพาะ และพิพิธภัณฑ์ไม่ได้ต้องการงานที่เป็นเพียงของผลิตจำนวนมากสำหรับนักท่องเที่ยว 

ดังนั้นคำว่า “Bad Art” ในที่นี้ไม่ได้หมายถึง

ใครวาดไม่เป็นก็เอามาได้

แต่เป็นงานที่มีความพยายาม มีความตั้งใจบางอย่าง และเกิดความผิดพลาดหรือความแปลกขึ้นจนกลายเป็นภาพที่น่าจดจำ

บางภาพเก่ง แต่พลาดในจุดที่คาดไม่ถึง

งานบางชิ้นในคอลเลกชันอาจไม่ได้มาจากคนที่วาดรูปไม่เป็นเลย

ตรงกันข้าม บางคนมีทักษะทางศิลปะอยู่พอสมควร

แต่เมื่อแนวคิดกับการลงมือทำมาชนกัน

อะไรบางอย่างกลับไม่เป็นไปตามแผน

ผลลัพธ์จึงออกมาเป็นภาพที่ทำให้คนดูต้องหยุดมอง

นี่เป็นเหตุผลที่ MOBA บอกว่าผลงานในคอลเลกชันมีตั้งแต่ งานของศิลปินที่มีฝีมือแต่เกิดข้อผิดพลาด ไปจนถึงงานที่ทำอย่างกระตือรือร้นแต่ควบคุมฝีแปรงได้ไม่มากนัก 

และนี่แหละที่ทำให้พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ไม่ได้มีแค่เรื่องตลก

มันมีคำถามทางศิลปะซ่อนอยู่ด้วย

แล้วใครเป็นคนตัดสินว่า “ห่วย”?

ลองคิดดู

ถ้ามีคนหนึ่งบอกว่า

“ภาพนี้ห่วยมาก”

แต่อีกคนบอกว่า

“นี่แหละศิลปะร่วมสมัย!”

ใครถูก?

คำถามนี้ไม่มีไม้บรรทัดวัดแบบตารางคูณ

MOBA จึงไม่ได้มองแค่ความสวยหรือความไม่สวย

แต่สนใจว่างานชิ้นนั้นมีบางอย่างที่ ดึงสายตาและทำให้คนอยากมองต่อหรือไม่

พิพิธภัณฑ์ถึงกับแบ่งผลงานออกเป็นหมวดต่าง ๆ เช่น Poor Traits, Dopplehangers, MOBA Sports Section, MOBA ZOO, Unlikely Landscapes และ The Rainbow Collection เป็นต้น 

ชื่อหมวดเองก็ไม่ได้เคร่งขรึมเหมือนพิพิธภัณฑ์ศิลปะทั่วไป

แต่เบื้องหลังความขำมีการคัดสรรงานจริงจังอยู่

ผลงานหนึ่งชิ้นอาจมีเรื่องเล่ามากกว่าที่เห็น

สิ่งที่น่าสนใจอีกอย่างคือ MOBA ไม่ได้เอาภาพมาแขวนแล้วปล่อยให้คนดูยืนงงอยู่คนเดียว

แต่ละผลงานมีคำอธิบายประกอบ

ทางพิพิธภัณฑ์ระบุว่า ผลงานแต่ละชิ้นจะมี written interpretation เพื่อช่วยให้ผู้ชมเข้าใจความซับซ้อนหรือมุมต่าง ๆ ของงาน 

ดังนั้นการไปดูจึงไม่ใช่แค่

“ภาพนี้วาดแปลกจัง”

แล้วเดินต่อ

แต่กลายเป็นการตั้งคำถามว่า

ศิลปินกำลังพยายามทำอะไร?

อะไรที่ผิดพลาด?

ทำไมภาพนี้ถึงน่าสนใจ?

และที่สำคัญ

ทำไมถึงถูกเลือกมาอยู่ในพิพิธภัณฑ์แห่งนี้?

พิพิธภัณฑ์นี้ไม่ได้เกลียดงานศิลปะ

ชื่ออาจฟังเหมือนกำลังล้อเลียนศิลปิน

แต่จริง ๆ แล้ว MOBA อธิบายภารกิจของตัวเองในอีกมุมหนึ่ง

คือการ ให้พื้นที่กับศิลปินและผลงานที่อาจไม่มีที่ยืนในพิพิธภัณฑ์ศิลปะแบบดั้งเดิม

ในสารคดีของ PBS ผู้บริหารของ MOBA อธิบายแนวคิดว่าพวกเขาไม่ได้ต้องการพูดในทางลบถึงศิลปินหรือผลงาน แต่ต้องการเก็บ จัดแสดง และเฉลิมฉลองงานที่อาจไม่มีใครนำไปจัดแสดงที่อื่น 

ตรงนี้ทำให้ชื่อ “Museum of Bad Art” ดูมีความหมายมากขึ้น

มันไม่ได้บอกว่า

“ศิลปินคนนี้ห่วย”

แต่เหมือนกำลังบอกว่า

“งานชิ้นนี้แปลกเกินกว่าจะถูกมองข้าม”

แล้วคนไปเที่ยวจริงไหม?

ไปจริงครับ

MOBA กลายเป็นสถานที่ที่ได้รับความสนใจจากทั้งสื่อและนักท่องเที่ยวมานานหลายสิบปี

ปัจจุบันแกลเลอรีสาธารณะของ MOBA อยู่ที่ Dorchester Brewing Co., 1250 Massachusetts Ave, Boston โดยเปิดให้เข้าชมฟรี และจัดแสดงผลงานจากคอลเลกชันสลับหมุนเวียนกันไป 

เว็บไซต์ของพิพิธภัณฑ์ระบุว่าคอลเลกชันมีเกือบ 900 ชิ้น แต่เนื่องจากพื้นที่จัดแสดงจำกัด จึงนำออกมาแสดงประมาณ 60 ชิ้นในแต่ละครั้ง 

นอกจากนี้ MOBA ยังมีแกลเลอรีในเมืองควิเบก ประเทศแคนาดา โดยพื้นที่จัดแสดงมีการเปิด-ปิดตามช่วงเวลาและนิทรรศการ 

ดังนั้นนี่ไม่ใช่พิพิธภัณฑ์สมมติที่เกิดขึ้นเพื่อทำคอนเทนต์

มันเป็นพิพิธภัณฑ์จริงที่มีคอลเลกชันจริงและมีคนเดินเข้าไปดูจริง

บางที “ศิลปะแย่” อาจทำให้คนกล้าดูศิลปะมากขึ้น

เวลาพูดถึงพิพิธภัณฑ์ศิลปะ คนจำนวนไม่น้อยอาจรู้สึกว่าตัวเองไม่มีความรู้พอ

เห็นภาพหนึ่งภาพก็ไม่กล้าวิจารณ์

กลัวตอบผิด

กลัวไม่เข้าใจ

แต่พอเดินเข้า Museum of Bad Art แล้วเจอภาพที่ทำให้หลุดหัวเราะ

กำแพงทางความรู้สึกก็อาจหายไป

เราเริ่มกล้าถามว่า

“ศิลปะต้องสวยเสมอไปหรือ?”

“ถ้าภาพวาดผิดสัดส่วน แต่มันทำให้เราหยุดมอง นั่นยังถือว่าเป็นศิลปะไหม?”

“ใครเป็นคนกำหนดว่างานไหนดี งานไหนแย่?”

และนี่อาจเป็นเหตุผลที่พิพิธภัณฑ์ซึ่งตั้งต้นจากภาพวาดที่ถูกทิ้งข้างถังขยะ กลับสามารถกลายเป็นสถานที่ที่คนตั้งใจเดินทางไปดู

จากภาพที่ไม่มีใครเอา สู่พิพิธภัณฑ์ที่คนตั้งใจมาหา

เรื่องของ MOBA จึงมีอะไรที่ย้อนแย้งน่าสนใจอยู่

ภาพหนึ่งถูกทิ้ง

แต่กลับกลายเป็นจุดเริ่มต้นของพิพิธภัณฑ์

งานที่พิพิธภัณฑ์ทั่วไปอาจไม่รับ

กลับกลายเป็นคอลเลกชันที่มีคนตามหา

คำว่า “ห่วย”

กลับกลายเป็นเหตุผลให้คนเดินทางมาดู

และพิพิธภัณฑ์ที่ดูเหมือนจะกำลังหัวเราะเยาะงานศิลปะ กลับกลายเป็นสถานที่ที่ทำให้คนจำนวนมาก กล้าพูดคุยเรื่องศิลปะมากขึ้น

บางทีสิ่งที่ Museum of Bad Art กำลังเก็บไว้อาจไม่ใช่แค่ภาพวาดที่ผิดพลาด

แต่อาจเป็น ความพยายามของคนธรรมดาที่อยากสร้างบางอย่างขึ้นมา แม้ผลลัพธ์จะไม่ได้ออกมาตามที่ตั้งใจ

เพราะท้ายที่สุดแล้ว

งานศิลปะบางชิ้นอาจไม่ได้ดีพอสำหรับพิพิธภัณฑ์ใหญ่ ๆ

แต่ก็แปลกพอที่จะทำให้คนหยุดมอง

และบางครั้ง...

แค่ทำให้คนหยุดมองได้ ก็อาจเป็นเหตุผลมากพอที่จะไม่ปล่อยให้มันถูกทิ้งอีกครั้ง