อาชีพอะไรในอดีตเคยทำเงินดี แต่วันนี้แทบไม่มีใครรู้จัก

ลองนึกถึงคำว่า “อาชีพทำเงิน” ในสมัยนี้ เราอาจนึกถึงนักธุรกิจ เจ้าของร้านค้า คนทำงานออนไลน์ ยูทูบเบอร์ หรืออาชีพที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยี

แต่ถ้าย้อนกลับไปสัก 30-50 ปี บางอาชีพที่ดูธรรมดามากในวันนี้ กลับเป็นทักษะที่สร้างรายได้ให้คนทำมาหากินได้จริง

บางอาชีพมีคนต้องการตัวมาก

บางงานคิดค่าจ้างเป็นรายชิ้น

บางคนถึงขั้นรับงานเป็นอาชีพเสริมจนมีรายได้มากกว่าเงินเดือนประจำ

แล้ววันหนึ่งเทคโนโลยีก็เข้ามา

สิ่งที่เคยต้องจ้างคน กลายเป็นสิ่งที่เครื่องจักรหรือคอมพิวเตอร์ทำแทนได้

อาชีพเหล่านั้นจึงค่อย ๆ หายออกไปจากชีวิตประจำวัน

ไม่ใช่เพราะคนทำไม่เก่ง

แต่เพราะโลกไม่จำเป็นต้องใช้ทักษะแบบเดิมอีกต่อไป

พนักงานพิมพ์ดีด อาชีพที่คนพิมพ์เก่งเคยมีแต้มต่อ

ก่อนที่คอมพิวเตอร์จะเข้ามาอยู่บนโต๊ะทำงานแทบทุกตัวอักษรต้องผ่านเครื่องพิมพ์ดีด

เอกสารราชการ

จดหมาย

รายงาน

วิทยานิพนธ์

แบบฟอร์ม

หนังสือ

ทุกอย่างต้องมีคนพิมพ์

คนที่พิมพ์สัมผัสได้เร็วและแม่นจึงเป็นคนที่ตลาดต้องการ

ในอดีตถึงกับมีโรงเรียนสอนพิมพ์ดีดโดยเฉพาะ และวิชาพิมพ์ดีดถูกสอนในสายพาณิชยการด้วย

ที่น่าสนใจคือ การพิมพ์ดีดไม่ได้จำกัดอยู่แค่การเป็นพนักงานประจำ

ยังมีคนรับจ้างพิมพ์งานเป็นอาชีพเสริมด้วย

มีข้อมูลจากผู้ที่เคยทำงานรับจ้างพิมพ์ดีดเล่าว่า ในช่วงหนึ่งการรับจ้างพิมพ์งานสามารถสร้างรายได้เสริมเป็นหลักหมื่นบาท ขณะที่ค่าจ้างพิมพ์งานอยู่ที่ประมาณ 2-3 บาทต่อแผ่นในเวลานั้น

อีกแหล่งข้อมูลจากประสบการณ์ผู้ใช้ในยุคเดียวกันเล่าว่า คนที่พิมพ์ดีดเป็นสามารถรับงานพิมพ์รายงานได้ เพราะคนที่มีเครื่องและทักษะยังมีไม่มากเมื่อเทียบกับความต้องการ

วันนี้ใครพิมพ์คีย์บอร์ดเร็วอาจได้รับคำชมแค่ว่า “พิมพ์เร็วจัง”

แต่ในยุคนั้น ความเร็วของนิ้วบนแป้นพิมพ์สามารถกลายเป็นรายได้จริง

ชวเลข งานที่ต้องฟังให้ทันและเขียนให้เร็วกว่าคนพูด

อีกอาชีพหนึ่งที่เด็กรุ่นใหม่อาจแทบไม่รู้จักคือ นักชวเลข

หน้าที่ของชวเลขคือการจดคำพูดอย่างรวดเร็วด้วยระบบสัญลักษณ์เฉพาะ เพื่อให้สามารถนำกลับมาเรียบเรียงเป็นข้อความภายหลัง

ก่อนมีเครื่องบันทึกเสียงและเทคโนโลยีบันทึกเสียงที่สะดวก งานนี้มีความสำคัญมาก

ในประเทศไทย วิชาชวเลขถูกนำมาสอนในโรงเรียนพาณิชยการและโรงเรียนสอนชวเลขและพิมพ์ดีด และถูกใช้ในหลายวงการ ตั้งแต่งานเลขานุการ ผู้สื่อข่าว ไปจนถึงงานในศาลยุติธรรม

ลองคิดดูว่าคนทำงานประเภทนี้ต้องมีทักษะแค่ไหน

คนหนึ่งพูดประโยคยาว ๆ ออกมา

นักชวเลขต้องฟัง

จับใจความ

เขียนด้วยระบบที่รวดเร็ว

และต้องตามให้ทันโดยแทบไม่มีโอกาสพูดว่า

“ขอพูดใหม่อีกรอบครับ”

เมื่อเครื่องบันทึกเสียงและคอมพิวเตอร์เข้ามา ความจำเป็นของชวเลขในหลายอาชีพก็ลดลงอย่างมาก เพราะเทคโนโลยีสามารถบันทึกเสียงไว้ได้ละเอียดกว่าการจดด้วยมือ

ปัจจุบันงานชวเลขยังมีการใช้งานอยู่ในรัฐสภาไทย แต่ไม่ได้แพร่หลายเหมือนในอดีต

ช่างวาดป้ายหนัง ก่อนโปสเตอร์จะทำด้วยคอมพิวเตอร์

ลองนึกภาพโรงหนังสมัยก่อน

หนังเรื่องใหม่กำลังจะเข้า

แต่ยังไม่มีไฟล์ภาพความละเอียดสูงให้เอาไปพิมพ์

ป้ายหน้าหนังจึงต้องอาศัยฝีมือของ ช่างวาดโปสเตอร์หรือช่างวาดป้ายหนัง

คนทำงานต้องวาดใบหน้าดารา ตัวละคร และฉากจากภาพอ้างอิงลงบนผืนผ้าใบหรือวัสดุสำหรับทำป้าย

งานหนึ่งต้องอาศัยทั้งฝีมือ ความแม่น และความสามารถในการทำภาพให้คนที่เดินผ่านมองแล้วรู้ทันทีว่า

หนังเรื่องนี้กำลังจะเข้า

อาชีพนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของธุรกิจโรงภาพยนตร์ และมีช่างที่ทำงานด้านนี้ต่อเนื่องมานานหลายสิบปี

Thai PBS เคยนำเสนอเรื่องของช่างวาดป้ายคัตเอาต์หนังในจังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งทำอาชีพนี้มานานกว่า 40 ปี และเป็นหนึ่งในคนรุ่นท้าย ๆ ของสายงานนี้ในภาคอีสาน

วันนี้โปสเตอร์หนังสามารถสร้างด้วยคอมพิวเตอร์แล้วส่งเข้าโรงพิมพ์ได้

ภาพที่ต้องใช้เวลาวาดด้วยมือจึงกลายเป็นงานที่พบเห็นได้ยาก

สิ่งที่หายไปพร้อมกับอาชีพนี้จึงไม่ใช่แค่รายได้

แต่เป็นฝีมือแบบหนึ่งที่ใช้เวลาหลายปีกว่าจะสร้างขึ้นมาได้

คนล้างฟิล์ม อาชีพที่เคยอยู่หลังรูปทุกใบ

สมัยกล้องฟิล์มยังเป็นเรื่องปกติ คนถ่ายรูปไม่ได้เห็นภาพทันทีหลังจากกดชัตเตอร์

ต้องเอาฟิล์มไปล้าง

จากนั้นจึงอัดรูปออกมา

ร้านล้างอัดรูปจึงเป็นธุรกิจที่อยู่คู่กับชีวิตประจำวันของผู้คนมานาน

และข้างหลังภาพถ่ายแต่ละใบมีคนทำงานอยู่หลายขั้นตอน

ตั้งแต่การล้างฟิล์ม การอัดภาพ การปรับสี ไปจนถึงการจัดการงานพิมพ์

ลองนึกถึงช่วงเวลาที่คนหนึ่งเอาฟิล์มไปส่งร้านแล้วต้องรออีกหลายวันกว่าจะได้รูปกลับมา

การทำงานจึงต่างจากวันนี้โดยสิ้นเชิง

เมื่อกล้องดิจิทัลและโทรศัพท์มือถือเข้ามา ความต้องการล้างและอัดภาพจากฟิล์มลดลงอย่างมาก

งานจำนวนมากที่เคยต้องพึ่งร้านและคนทำงานเฉพาะทาง จึงย้ายมาอยู่ในมือของเจ้าของโทรศัพท์แทน

กดถ่าย

ดูภาพ

ลบ

ถ่ายใหม่

ทั้งหมดเกิดขึ้นในไม่กี่วินาที

พนักงานโทรศัพท์ งานที่เคยทำให้คนสองฝั่งได้คุยกัน

อีกอาชีพที่เคยมีบทบาทมากคือ พนักงานโทรศัพท์

ในยุคที่ระบบโทรศัพท์ยังไม่ได้เชื่อมต่อกันแบบอัตโนมัติทุกครั้ง การต่อสายบางประเภทต้องอาศัยเจ้าหน้าที่

คนโทรเข้ามาแจ้งหมายเลขหรือปลายทาง

เจ้าหน้าที่จัดการเชื่อมต่อสาย

แล้วการสนทนาจึงเกิดขึ้น

อาชีพนี้สะท้อนให้เห็นว่า เทคโนโลยีโทรศัพท์ในอดีตไม่ได้ทำงานเหมือนโทรศัพท์มือถือในมือเราทุกวันนี้

เมื่อระบบโทรศัพท์พัฒนาและการต่อสายเป็นระบบอัตโนมัติมากขึ้น บทบาทของพนักงานประเภทนี้ก็ลดลง

เหมือนกับอีกหลายอาชีพที่ไม่ได้ถูกทำลายเพราะคนไม่ต้องการโทรศัพท์

แต่กลับถูกลดความจำเป็นเพราะ โทรศัพท์ทำงานแทนคนได้มากขึ้น

คนฉายหนัง อาชีพที่เคยควบคุมภาพบนจอด้วยมือ

ก่อนระบบฉายภาพยนตร์แบบดิจิทัล โรงภาพยนตร์ใช้เครื่องฉายฟิล์ม

คนฉายหนังต้องดูแลเครื่องจักร ตรวจฟิล์ม จัดการการฉาย และคอยสังเกตว่าทุกอย่างทำงานตามปกติ

หนังไม่ได้อยู่ในคอมพิวเตอร์แล้วกดปุ่มเดียว

มันมาเป็นม้วนฟิล์มที่ต้องจัดการอย่างถูกต้อง

ถ้าฟิล์มมีปัญหา เครื่องมีปัญหา หรือการฉายผิดพลาด คนดูทั้งโรงก็รู้ทันที

เมื่อเทคโนโลยีการฉายภาพยนตร์เปลี่ยนไป ระบบดิจิทัลเข้ามาแทนที่ฟิล์ม งานหลายส่วนจึงเปลี่ยนตาม

คนทำงานในโรงหนังยังมีอยู่มากมาย

แต่ตำแหน่งที่ต้องใช้ทักษะเฉพาะในการจัดการฟิล์มแบบเดิมกลายเป็นเรื่องเฉพาะทางมากขึ้น

แล้วทำไมอาชีพเหล่านี้ถึงหายไป?

ถ้ามองดี ๆ จะพบว่าแทบไม่มีอาชีพไหนหายไปเพราะเหตุผลเดียว

พิมพ์ดีดถูกแทนที่ด้วยคอมพิวเตอร์

ชวเลขถูกลดความจำเป็นจากเครื่องบันทึกเสียงและเทคโนโลยีดิจิทัล

โปสเตอร์วาดมือถูกแทนที่ด้วยงานกราฟิกและการพิมพ์สมัยใหม่

การล้างฟิล์มได้รับผลกระทบจากกล้องดิจิทัล

งานเกี่ยวกับการต่อสายโทรศัพท์ลดลงจากระบบอัตโนมัติ

งานฉายฟิล์มเปลี่ยนไปตามเทคโนโลยีโรงภาพยนตร์

สิ่งที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่แค่ “อาชีพเก่าหายไป”

แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงของ ทักษะที่ตลาดต้องการ

เมื่อก่อน ถ้าพิมพ์ดีดเร็วคือข้อได้เปรียบ

วันนี้การใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์คล่องคือข้อได้เปรียบ

เมื่อก่อน คนที่รู้วิธีล้างฟิล์มมีความรู้เฉพาะทาง

วันนี้คนทั่วไปสามารถแตะหน้าจอแล้วปรับแสง ปรับสี และจัดการรูปได้ด้วยตัวเอง

เทคโนโลยีไม่ได้เพียงสร้างอาชีพใหม่

มันยังค่อย ๆ ทำให้ทักษะบางอย่างกลายเป็นสิ่งที่ตลาดต้องการน้อยลงด้วย

ถ้าจะบอกเพียงว่า “หายไป” ก็อาจไม่ถูกเสียทีเดียว

เรื่องที่น่าสนใจคือ อาชีพเหล่านี้ไม่ได้หายไปจากประเทศไทยแบบหมดสิ้นทุกอาชีพ

บางงานยังมีคนทำอยู่

เพียงแต่จากอาชีพที่เคยพบเห็นทั่วไป กลายเป็นงานเฉพาะกลุ่ม

ช่างซ่อมเครื่องพิมพ์ดีดยังมีอยู่ และมีคนส่งเครื่องเก่ามาซ่อมเพราะต้องการเก็บไว้ใช้งานหรือเก็บเป็นของสะสม

ชวเลขก็ยังมีการใช้งานในรัฐสภา แม้จะไม่ได้แพร่หลายเหมือนในอดีต

ช่างวาดป้ายหนังก็ยังมีผู้สืบทอดอยู่บ้าง แต่กลายเป็นอาชีพที่หายากมากขึ้น

นี่เป็นเรื่องที่ควรแยกให้ชัด

อาชีพที่หายาก ไม่ได้แปลว่าอาชีพที่สูญพันธุ์

บางอาชีพเพียงแค่ย้ายจากตลาดใหญ่ ไปอยู่ในตลาดเล็ก

จากอาชีพทำเงิน สู่ทักษะที่คนยอมจ่ายเพื่อรักษาไว้

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดอาจไม่ได้อยู่ที่ว่าอาชีพไหนหายไป

แต่อยู่ที่ว่า ทักษะอะไรที่เคยมีราคา

คนที่พิมพ์ดีดเร็วเคยมีคุณค่า เพราะคนทั่วไปทำไม่ได้

คนที่จดชวเลขได้เคยมีคุณค่า เพราะต้องฝึกฝนอย่างจริงจัง

คนวาดป้ายหนังเคยมีคุณค่า เพราะต้องใช้ฝีมือที่เครื่องจักรในยุคนั้นยังทำแทนไม่ได้

ช่างล้างฟิล์มเคยมีคุณค่า เพราะคนทั่วไปไม่สามารถเอาฟิล์มกลับมาทำเป็นภาพเองที่บ้านได้

แต่เมื่อเทคโนโลยีทำให้คนทั่วไปทำสิ่งเหล่านี้ได้ง่ายขึ้น มูลค่าของทักษะก็ลดลง

นี่เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ ในประวัติศาสตร์

อาชีพหนึ่งเคยรุ่ง

คนจำนวนมากแห่กันไปเรียน

รายได้ดี

มีตลาดรองรับ

จากนั้นเทคโนโลยีใหม่เข้ามา

ตลาดค่อย ๆ เล็กลง

และวันหนึ่งเด็กที่เกิดในยุคใหม่อาจไม่รู้ด้วยซ้ำว่า

ครั้งหนึ่ง เคยมีคนหาเลี้ยงครอบครัวด้วยอาชีพนี้

บางทีอาชีพที่เรามองว่า “ธรรมดา” ในวันนี้ก็อาจกำลังเดินอยู่บนเส้นทางเดียวกัน

เพียงแต่เรายังไม่รู้ว่าเทคโนโลยีตัวไหนจะเข้ามาเปลี่ยนมัน

เพราะในโลกการทำงาน

อาชีพไม่ได้หายไปในวันที่คนเลิกทำ แต่อาจเริ่มหายไปตั้งแต่วันที่คนไม่จำเป็นต้องจ่ายเงินเพื่อใช้ทักษะนั้นอีกแล้ว