PISA 2022 จัดไทยไว้ช่วงท้ายของ 81 ระบบการศึกษาโลก

ถ้าถามว่า “การศึกษาไทยอยู่อันดับที่เท่าไหร่ของโลก” คำถามนี้ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ตอบได้กับทุกกรณี เพราะแต่ละสำนักวัดคนละเรื่อง บางดัชนีดูจำนวนปีที่เรียน บางดัชนีดูคุณภาพมหาวิทยาลัย บางดัชนีดูทักษะการอ่าน คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ของนักเรียนวัย 15 ปี ถ้าใช้ผลประเมิน PISA 2022 ซึ่งเป็นตัวชี้วัดระดับนานาชาติที่คนพูดถึงมากที่สุดในเรื่องทักษะของนักเรียนไทย ไทยอยู่ในช่วงท้ายของตาราง 81 ประเทศและเขตเศรษฐกิจ โดยอันดับที่มีการรายงานสำหรับไทยอยู่ที่ - คณิตศาสตร์ อันดับ 58 จาก 81 ประเทศและเขตเศรษฐกิจ คะแนนเฉลี่ย 394 คะแนน - การอ่าน อันดับ 64 จาก 81 ประเทศและเขตเศรษฐกิจ คะแนนเฉลี่ย 379 คะแนน - วิทยาศาสตร์ อันดับ 58 จาก 81 ประเทศและเขตเศรษฐกิจ คะแนนเฉลี่ย 409 คะแนน ตัวเลขทั้งสามด้านต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศสมาชิก OECD ซึ่งอยู่ที่ 472 คะแนนในคณิตศาสตร์ 476 คะแนนในการอ่าน และ 485 คะแนนในวิทยาศาสตร์ การประเมินครั้งนี้จึงสะท้อนว่า นักเรียนไทยวัย 15 ปีโดยเฉลี่ยยังมีทักษะการนำความรู้ไปแก้ปัญหาในชีวิตจริงตามหลังกลุ่มประเทศที่เข้าร่วมจำนวนมาก ## PISA วัดอะไร และทำไมจึงมักใช้พูดถึงอันดับการศึกษาไทย PISA ย่อมาจาก Programme for International Student Assessment เป็นการประเมินขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา หรือ OECD กลุ่มตัวอย่างหลักคือนักเรียนอายุประมาณ 15 ปี ซึ่งเป็นช่วงวัยใกล้จบการศึกษาภาคบังคับในหลายประเทศ แบบทดสอบไม่ได้ถามเพียงว่าจำเนื้อหาในตำราได้หรือไม่ แต่เน้นการอ่านเพื่อจับใจความ การใช้เหตุผลทางคณิตศาสตร์ และการอธิบายปรากฏการณ์ด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ ไทยเข้าร่วม PISA ตั้งแต่ปี 2001 และในรอบปี 2022 มีนักเรียนไทย 8,495 คนจาก 279 โรงเรียนเข้าร่วมการประเมิน ผลดังกล่าวใช้เป็นตัวแทนภาพรวมของนักเรียนอายุ 15 ปีในประเทศ ไม่ใช่คะแนนของนักเรียนทุกคนแบบรายบุคคล และไม่ใช่การตัดสินคุณค่าของเด็กไทยแต่ละคน PISA 2022 เป็นรอบที่ผลกระทบจากการแพร่ระบาดของโควิด-19 ยังปรากฏในหลายประเทศ การสอบเดิมวางไว้ในปี 2021 แต่เลื่อนมาเป็นปี 2022 ข้อมูลของไทยผ่านเกณฑ์คุณภาพสำหรับการรายงานตามมาตรฐาน PISA จึงนำมาเปรียบเทียบระหว่างประเทศได้

## คะแนนของไทยลดลงจากรอบก่อนอย่างไร เมื่อเทียบกับ PISA 2018 คะแนนเฉลี่ยของไทยในปี 2022 ลดลงทั้งสามด้าน คณิตศาสตร์ลดลง 25 คะแนน เหลือ 394 คะแนน วิทยาศาสตร์ลดลง 17 คะแนน เหลือ 409 คะแนน และการอ่านลดลง 14 คะแนน เหลือ 379 คะแนน OECD ระบุว่าคะแนนเฉลี่ยของไทยในปี 2022 ต่ำที่สุดเมื่อเทียบกับรอบประเมินที่ไทยเคยเข้าร่วมในทั้งสามด้าน แนวโน้มระยะยาวก็น่าติดตามเช่นกัน ช่วงปี 2012 ถึง 2022 คะแนนคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ของไทยลดลงประมาณ 30 คะแนน ส่วนการอ่านลดลงประมาณ 60 คะแนน ช่องว่างระดับนี้มีความหมายมาก เพราะคะแนน PISA ไม่ได้สะท้อนแค่การทำข้อสอบ แต่เชื่อมโยงกับความสามารถในการอ่านข่าว ตรวจสอบข้อมูล วางแผนค่าใช้จ่าย ประเมินความเสี่ยง และแก้ปัญหาที่ไม่มีสูตรสำเร็จ เมื่อดูระดับความสามารถขั้นต่ำ หรือ Level 2 พบว่า นักเรียนไทยผ่านระดับนี้ในคณิตศาสตร์ประมาณ 32% ขณะที่ค่าเฉลี่ย OECD อยู่ที่ 69% ด้านการอ่าน นักเรียนไทยผ่านระดับ 2 ขึ้นไปประมาณ 35% เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD 74% ด้านวิทยาศาสตร์อยู่ที่ประมาณ 47% เทียบกับค่าเฉลี่ย OECD 76% ความหมายของ Level 2 ไม่ใช่การเป็นนักเรียนเก่งระดับแข่งขัน แต่เป็นทักษะพื้นฐานที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิต เช่น อ่านข้อความขนาดปานกลางแล้วจับใจความได้ มองข้อมูลแล้วเลือกวิธีคำนวณที่เหมาะสม หรือพิจารณาว่าคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์สอดคล้องกับหลักฐานหรือไม่ เมื่อสัดส่วนผู้ผ่านระดับนี้มีน้อย ระบบจึงมีโจทย์ใหญ่เรื่องการวางพื้นฐานให้ทั่วถึง ## ไทยอยู่ตรงไหนเมื่อเทียบกับอาเซียน ใน PISA 2022 ไทยได้อันดับ 5 ของกลุ่มอาเซียนตามการเปรียบเทียบคะแนนรวมสามด้าน รองจากสิงคโปร์ เวียดนาม บรูไน และมาเลเซีย ขณะที่อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และกัมพูชาอยู่ถัดลงไป การเรียงลำดับแบบนี้ต้องอ่านควบคู่กับจำนวนประเทศที่เข้าร่วมและความแตกต่างของกลุ่มตัวอย่าง จึงไม่ควรใช้เป็นคำตัดสินคุณภาพการศึกษาทุกมิติ สิงคโปร์ทำคะแนนสูงสุดในการประเมินทั้งคณิตศาสตร์ การอ่าน และวิทยาศาสตร์ ส่วนเวียดนามมีคะแนนสูงกว่าไทยทั้งสามด้านเช่นกัน ตัวเลขนี้ทำให้เห็นภาพการแข่งขันในภูมิภาคได้ชัด ประเทศที่มีรายได้ต่อหัวหรือทรัพยากรต่างกันก็ยังสามารถออกแบบการเรียนรู้ที่ช่วยให้นักเรียนใช้ความรู้กับสถานการณ์จริงได้ดีขึ้น ขณะเดียวกัน โรงเรียนไทยบางกลุ่มมีผลการประเมินสูงมาก โรงเรียนที่เน้นวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ รวมถึงโรงเรียนสาธิตของมหาวิทยาลัย มีคะแนนบางด้านใกล้เคียงหรือสูงกว่าค่าเฉลี่ย OECD ภาพนี้สะท้อนว่าไทยมีทั้งพื้นที่ที่ทำได้ดีและพื้นที่ที่ยังขาดโอกาส จึงไม่ควรเหมารวมว่าเด็กไทยทุกคนมีความสามารถระดับเดียวกัน

## ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความขยันของนักเรียนเพียงอย่างเดียว ผล PISA ไม่ควรนำไปใช้ตำหนินักเรียนหรือครูรายบุคคล เพราะคะแนนเกิดจากหลายชั้นของระบบ ตั้งแต่คุณภาพหลักสูตร วิธีสอน เวลาเรียน ภาระงานครู ความพร้อมของสื่อ ห้องสมุด อินเทอร์เน็ต อุปกรณ์ทดลอง ไปจนถึงฐานะทางเศรษฐกิจของครอบครัว ข้อมูล OECD พบว่า นักเรียนไทยกลุ่มฐานะทางเศรษฐกิจและสังคมสูง 25% ทำคะแนนคณิตศาสตร์สูงกว่ากลุ่มฐานะต่ำ 25% อยู่ประมาณ 61 คะแนน แม้ช่องว่างนี้ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD ที่ 93 คะแนน แต่ยังสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างโอกาสในชีวิตกับผลการเรียนอย่างชัดเจน นักเรียนไทยประมาณ 33% ในกลุ่มตัวอย่างอยู่ในกลุ่มฐานะทางเศรษฐกิจและสังคมต่ำสุดของผู้เข้าสอบนานาชาติ และกลุ่มนี้มีคะแนนคณิตศาสตร์เฉลี่ย 375 คะแนน น่าสนใจว่ามีนักเรียนฐานะเสียเปรียบจำนวนหนึ่งทำคะแนนอยู่ในกลุ่มบนของประเทศได้ OECD เรียกกลุ่มนี้ว่า academically resilient students หรือกลุ่มนักเรียนที่รักษาผลการเรียนได้ดีแม้เผชิญข้อจำกัด นักเรียนกลุ่มนี้ชี้ให้เห็นว่าเมื่อมีครอบครัว โรงเรียน ครู หรือชุมชนคอยสนับสนุน ความสามารถสามารถเติบโตได้แม้สภาพแวดล้อมเริ่มต้นไม่เท่ากัน ข้อมูลจากกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษายังชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า ความเหลื่อมล้ำด้านทรัพยากรและฐานะครอบครัวสัมพันธ์กับคะแนนทั้งสามวิชา โรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกลอาจมีครูไม่ครบชั้น อุปกรณ์ไม่พอ หรือมีข้อจำกัดด้านการเดินทาง นักเรียนในเมืองบางแห่งมีทางเลือกเรียนเสริม ห้องทดลอง และแหล่งความรู้มากกว่า ความแตกต่างเหล่านี้สะสมตั้งแต่ชั้นต้นจนแสดงผลชัดในช่วงวัย 15 ปี ## แล้วอันดับ 107 ที่เห็นในบางข่าวมาจากอะไร นอกจาก PISA ยังมีเว็บไซต์จัดอันดับระบบการศึกษาระดับโลกที่นำตัวแปรหลายชนิดมารวมกัน เช่น จำนวนปีที่เรียน ผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา การเข้าถึงโรงเรียน หรือข้อมูลเศรษฐกิจและสังคม World Population Review ในตาราง Education Rankings 2026 แสดงไทยไว้ที่อันดับ 107 โดยใช้สูตรและฐานข้อมูลของสำนักนั้นเอง อันดับ 107 จึงไม่ใช่ผลสอบ PISA และไม่ควรนำไปปนกับอันดับ 58 หรือ 64 ของ PISA เพราะกำลังวัดคนละเรื่อง PISA เน้นสมรรถนะของนักเรียนวัย 15 ปี ส่วนดัชนีระบบการศึกษาโดยรวมอาจผสมทั้งการเข้าถึงและผลลัพธ์ในหลายช่วงวัย หากเห็นข่าวหนึ่งบอกไทยอันดับ 58 อีกข่าวบอกอันดับ 107 ตัวเลขอาจไม่ได้ขัดกัน แต่อ้างถึงเครื่องมือคนละชุด วิธีอ่านข่าวให้แม่นขึ้นคือดูชื่อดัชนี ปีที่เผยแพร่ จำนวนประเทศที่เข้าร่วม ตัวแปรที่ใช้ และหน่วยงานเจ้าของการจัดอันดับ หากข่าวเขียนเพียงว่า “การศึกษาไทยอยู่อันดับโลก” โดยไม่บอกวิธีวัด ควรชะลอการสรุปไว้ก่อน

## ตัวเลขนี้บอกอะไรกับการปฏิรูปการศึกษา โจทย์แรกคือการทำให้เด็กทุกพื้นที่อ่านออก จับใจความได้ และใช้คณิตศาสตร์กับสถานการณ์จริงได้ การเพิ่มเนื้อหาโดยไม่ปรับวิธีเรียนอาจทำให้ตารางเรียนแน่นขึ้น แต่ไม่ได้ช่วยให้ทักษะดีขึ้นตามเป้าหมาย การเรียนควรมีพื้นที่ให้ตั้งคำถาม อธิบายเหตุผล ทดลองผิดพลาด อ่านข้อมูลหลายแหล่ง และทำงานร่วมกับคนอื่น โจทย์ถัดมาคือการสนับสนุนครู ครูต้องมีเวลาเตรียมการสอนและติดตามนักเรียนรายคนมากขึ้น ภาระงานเอกสารที่ไม่เกี่ยวกับการเรียนควรลดลง การประเมินระหว่างเรียนควรช่วยให้ครูเห็นว่านักเรียนติดตรงไหน แล้วปรับกิจกรรมได้ทัน ไม่ใช่รอคะแนนปลายภาคแล้วค่อยพบช่องว่าง อีกด้านคือการจัดทรัพยากรตามความจำเป็น โรงเรียนที่ขาดครู ขาดอุปกรณ์ หรือมีนักเรียนยากจนจำนวนมากควรได้รับงบประมาณและบุคลากรเพิ่มตามสภาพจริง การแจกทรัพยากรแบบเท่ากันทุกแห่งอาจดูยุติธรรมบนกระดาษ แต่ผลลัพธ์อาจยังต่างกันมาก เพราะต้นทุนของแต่ละโรงเรียนไม่เท่ากัน ครอบครัวเองมีบทบาทในแบบที่ทำได้จริง ไม่จำเป็นต้องซื้อคอร์สแพงหรือสอนแทนครู การอ่านข่าวสั้น ๆ แล้วชวนคุยว่าใจความอยู่ตรงไหน การให้เด็กอธิบายวิธีคิดเวลาซื้อของ การพาไปดูงานหรือทดลองสิ่งง่าย ๆ ในบ้าน ล้วนฝึกการเชื่อมความรู้กับชีวิตประจำวันได้ การให้กำลังใจและถามว่า “ติดตรงไหน” มักช่วยการเรียนได้ดีกว่าการถามเพียง “ได้กี่คะแนน” ณ วันที่ 18 สิงหาคม 2026 ผล PISA 2022 ยังเป็นผลระดับนานาชาติชุดล่าสุดที่เผยแพร่ครบสามด้าน OECD ประกาศกำหนดเผยแพร่ผล PISA 2025 ในวันที่ 8 กันยายน 2026 หลังจากนั้นตัวเลขของไทยอาจเปลี่ยนไปตามผลรอบใหม่ แต่ไม่ว่าลำดับจะขยับขึ้นหรือลง แก่นของการประเมินยังอยู่ที่การดูว่านักเรียนใช้ความรู้แก้ปัญหาได้แค่ไหน และระบบช่วยให้นักเรียนทุกกลุ่มพัฒนาได้ทั่วถึงเพียงใด ดังนั้น หากต้องตอบสั้นที่สุด การศึกษาไทยไม่มี “อันดับโลก” เพียงตัวเดียว แต่ถ้าอ้างอิง PISA 2022 ไทยอยู่ประมาณอันดับ 58 ด้านคณิตศาสตร์ อันดับ 64 ด้านการอ่าน และอันดับ 58 ด้านวิทยาศาสตร์ จาก 81 ประเทศและเขตเศรษฐกิจ ส่วนอันดับ 107 เป็นอันดับจากดัชนีระบบการศึกษาของอีกสำนักหนึ่ง ไม่ใช่คะแนน PISA