แมลงวันเต้นรำบางชนิดใช้ก้อนไหมล่อคู่ผสมพันธุ์ ส่วนแมงมุมบางชนิดส่งของขวัญไร้อาหาร

บนอากาศเหนือพุ่มหญ้าในช่วงฤดูผสมพันธุ์ แมลงวันขนาดเล็กกลุ่มหนึ่งเริ่มรวมตัวกันเป็นฝูง ปีกใสสะท้อนแสงเช้า ร่างเรียวยาวแกว่งไปมาท่ามกลางลมอ่อน ๆ ภาพจากระยะไกลอาจคล้ายฝูงแมลงธรรมดา แต่สำหรับนักชีววิทยา ฝูงเช่นนี้คือเวทีเลือกคู่ที่เต็มไปด้วยการแข่งขัน การประเมินรูปร่าง ความคล่องแคล่ว และสิ่งของชิ้นเล็กที่ตัวผู้คาบติดตัวมา

ของชิ้นนั้นอาจเป็นแมลงตัวจิ๋วที่ล่าได้จากพงหญ้า ตัวผู้บางชนิดพันเหยื่อด้วยเส้นใยละเอียดจนกลายเป็นถุงหรือบอลลูนสีขาวนวล แล้วบินเข้าไปหาตัวเมียพร้อมของขวัญในปาก เมื่ออีกฝ่ายรับของไปกิน การผสมพันธุ์จึงเริ่มขึ้นในจังหวะที่ตัวเมียกำลังสนใจอาหาร ปีกของทั้งคู่สั่นไหวอยู่ใกล้กัน ขณะที่เวลาอันสั้นนั้นเปิดโอกาสให้ตัวผู้ส่งผ่านเซลล์สืบพันธุ์และเพิ่มโอกาสให้ยีนของตนเดินทางต่อไปในรุ่นถัดไป

ธรรมชาติไม่ได้วางกติกาให้ของขวัญทุกชิ้นต้องมีคุณค่าเท่ากันเสมอไป ในแมลงวันเต้นรำวงศ์ Empididae หรือที่มีชื่อเล่นว่า balloon flies ตัวผู้บางชนิดยื่นเหยื่อสดห่อไหม บางชนิดใช้เศษพืชหรือวัสดุที่กินไม่ได้ และบางชนิดสร้างบอลลูนจากไหมเพียงอย่างเดียว ก้อนกลวงนั้นไม่มีเนื้อแมลงซ่อนอยู่ ไม่มีสารอาหารให้ตัวเมีย และไม่ใช่อาหารมื้อพิเศษในความหมายของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม แต่รูปร่าง สี และการเคลื่อนไหวของของขวัญกลับมีส่วนดึงดูดสายตาในฝูงผสมพันธุ์

หนึ่งในตัวอย่างที่นักวิจัยศึกษาอย่างละเอียดคือ Empis snoddyi ตัวผู้สร้างถุงว่างจากฟองหรือช่องเล็ก ๆ ที่เรียงตัวด้วยเส้นไหมจำนวนมาก แล้วนำไปแสดงต่อตัวเมีย ก้อนนั้นทำหน้าที่คล้ายป้ายสัญญาณกลางอากาศ ขนาดใหญ่เกินกว่าจะมองข้าม และอาจช่วยให้ตัวผู้โดดเด่นท่ามกลางคู่แข่งหลายตัว การทดลองภาคสนามพบความสัมพันธ์ระหว่างขนาดลำตัว ขนาดบอลลูน และโอกาสผสมพันธุ์ที่ไม่เรียบง่าย ตัวใหญ่ไม่ได้ชนะทุกครั้ง และบอลลูนที่ใหญ่ที่สุดก็ไม่ได้รับความสนใจสูงสุดเสมอไป จังหวะการบิน ความคล่องตัว และต้นทุนในการสร้างไหมล้วนเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย

การเรียกก้อนว่างว่า “ของขวัญแต่งงาน” จึงเป็นภาษาที่ช่วยให้เข้าใจพฤติกรรมได้ง่าย แต่ชีววิทยามองลึกกว่านั้น ตัวผู้ไม่ได้มอบของเพราะความโรแมนติกแบบมนุษย์ หากกำลังใช้ทรัพยากรบางอย่างเพื่อเพิ่มโอกาสเข้าถึงตัวเมีย เหยื่อที่มีเนื้อช่วยเติมพลังให้ตัวเมียและอาจทำให้ช่วงผสมพันธุ์ยาวขึ้น ส่วนบอลลูนไร้อาหารอาจทำหน้าที่เป็นสัญญาณทางสายตา หรือเป็นสิ่งล่อความสนใจที่ช่วยให้ตัวผู้มีเวลาถ่ายโอนเซลล์สืบพันธุ์

กระบวนการนี้ทำให้เกิดการแข่งขันเชิงวิวัฒนาการ ตัวผู้ต้องตัดสินใจว่าจะเสียเวลาออกล่าเหยื่อ หรือใช้แรงสร้างไหมให้ประณีตขึ้น หากออกล่านานเกินไป อาจพลาดจังหวะพบตัวเมียและเสี่ยงต่อสัตว์ล่าอื่น หากสร้างก้อนว่าง ต้นทุนการล่าอาหารลดลง แต่ตัวเมียอาจเรียนรู้จากประสบการณ์และลดความสนใจต่อของขวัญที่ไม่มีคุณค่า แต่ละฝ่ายจึงค่อย ๆ ปรับพฤติกรรมเข้าหากัน เหมือนเกมที่กติกาเปลี่ยนทุกครั้งที่ผู้เล่นฝ่ายหนึ่งค้นพบช่องว่าง

การขยับปีกและการคาบของขวัญยังมีความหมายในตัวเอง ตัวเมียที่มองเห็นก้อนสีขาวลอยอยู่ในฝูงอาจเลือกเข้าใกล้ตัวผู้ที่มีของชิ้นนั้นมากกว่าตัวผู้ที่ว่างเปล่า แม้ในภายหลังสิ่งที่ได้รับจะมีเพียงเส้นไหม เมื่อการคัดเลือกคู่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า รูปแบบการแสดงของขวัญจึงค่อย ๆ มีอิทธิพลต่อรูปร่างของทั้งสองเพศ บางชนิดมีลักษณะภายนอกที่ช่วยให้ตัวเมียเด่นชัดในฝูง ขณะที่ตัวผู้ต้องรักษาสมดุลระหว่างการสร้างสัญญาณกับการบินให้คล่อง

รายละเอียดที่มักทำให้เรื่องนี้สับสนคือคำว่า “แมลงวันหัวเขียว” ในภาษาไทย ภาพจำดังกล่าวมักหมายถึงแมลงวันในกลุ่ม blow flies หรือแมลงวันวันตอมซากที่มีลำตัวเขียวมันวาว แต่พฤติกรรมของเหยื่อห่อไหมและบอลลูนของขวัญสัมพันธ์ชัดเจนกับแมลงวันเต้นรำวงศ์ Empididae มากกว่า ทั้งสองกลุ่มล้วนเป็นแมลงวัน แต่มีรูปร่าง นิเวศวิทยา และพิธีเลือกคู่ต่างกัน การเล่าเรื่องให้แม่นจึงควรใช้คำว่า “แมลงวันเต้นรำ” หรือระบุชื่อวงศ์ แทนการเหมารวมว่าเป็นแมลงวันหัวเขียวทุกชนิด

ส่วนภาพของตัวผู้ที่ยื่นก้อนเศษผงหรือโครงแมลงแห้ง แล้วปล่อยให้ตัวเมียเสียเวลาแกะจนผสมพันธุ์เสร็จนั้น มีรายละเอียดใกล้เคียงงานวิจัยของแมงมุมใยเด็กอ่อน Pisaura mirabilis มากกว่าแมลงวัน ตัวผู้ของแมงมุมชนิดนี้มักห่อเหยื่อด้วยไหมเพื่อมอบระหว่างเกี้ยวพาราสี แต่ตัวผู้บางส่วนใช้ซากแมลงแห้งหรือเศษพืชที่ไม่มีอาหารแทน เปลือกไหมช่วยปิดบังสิ่งที่อยู่ข้างใน ทำให้ตัวเมียตัดสินใจรับของก่อนตรวจสอบคุณค่าภายใน

ในแมงมุมชนิดนั้น ของขวัญไร้ค่าอาจช่วยให้ตัวผู้เริ่มผสมพันธุ์ได้ แต่มีต้นทุนตามมา ตัวเมียมักกินของปลอมหมดเร็วกว่า จึงจบการผสมพันธุ์เร็วกว่า และตัวผู้มีเวลาส่งผ่านเซลล์สืบพันธุ์น้อยลง กลยุทธ์นี้จึงไม่ใช่ชัยชนะที่ไร้เงื่อนไข หากเป็นทางเลือกเสี่ยงที่เกิดขึ้นเมื่อการล่าเหยื่อมีต้นทุนสูง หรือเมื่อการแข่งขันระหว่างตัวผู้เข้มข้นจนการไม่มีของขวัญหมายถึงการไม่มีโอกาสเลย

ความแตกต่างระหว่างแมลงวันเต้นรำกับแมงมุมใยเด็กอ่อนทำให้เรื่องของ “ของขวัญหลอกลวง” น่าสนใจกว่าเดิม ในแมลงวันเต้นรำ ก้อนว่างบางชนิดอาจทำหน้าที่เป็นเครื่องประดับหรือสัญญาณที่ตัวเมียใช้ประเมินตัวผู้ ไม่จำเป็นต้องมีฉากแกะห่อเพื่อค้นหาอาหาร ส่วนในแมงมุม ก้อนที่ห่อแน่นอาจซ่อนสิ่งของที่กินได้หรือของไร้ค่า และช่วงเวลาที่ตัวเมียจัดการกับห่อไหมมีผลต่อความยาวของการผสมพันธุ์โดยตรง

ทั้งสองกรณีสะท้อนหลักเดียวกัน นั่นคือการสืบพันธุ์ไม่ได้ขึ้นกับแรงดึงดูดเพียงอย่างเดียว แต่พัวพันกับอาหาร เวลา ความเสี่ยงจากศัตรู และความสามารถในการหลอกหรือจับสัญญาณของคู่แข่ง ทุกเส้นไหมมีต้นทุน ทุกการบินมีความเสี่ยง และทุกวินาทีที่ตัวเมียถือของขวัญล้วนมีผลต่อโอกาสส่งต่อยีน

เมื่อมองฝูงแมลงเล็ก ๆ เหนือทุ่งหญ้าอีกครั้ง ก้อนสีขาวที่ลอยอยู่ระหว่างปีกจึงไม่ใช่เพียงของฝากจากเจ้าบ่าวตัวจิ๋ว หากเป็นหลักฐานของเกมวิวัฒนาการที่ละเอียดอ่อน ตัวผู้บางตัวลงทุนกับอาหาร บางตัวลงทุนกับรูปลักษณ์ และบางตัวเลือกเดิมพันด้วยของว่างที่ไม่มีอยู่จริง ธรรมชาติไม่ได้ตัดสินกลยุทธ์จากความซื่อสัตย์ แต่คัดเลือกจากผลลัพธ์ว่าใครเข้าใกล้คู่ผสมพันธุ์ได้ ใครรักษาจังหวะไว้ได้ และใครทำให้สัญญาณเล็ก ๆ กลางอากาศมีความหมายมากพอสำหรับการเริ่มต้นชีวิตรุ่นใหม่

เรื่องนี้จึงควรเล่าอย่างระมัดระวังว่า แมลงวันเต้นรำบางชนิดมอบเหยื่อห่อไหมหรือบอลลูนไหมว่างระหว่างการเกี้ยวพาราสี ขณะที่แมงมุมบางชนิดใช้ห่อไหมซ่อนของกินหรือของปลอมเพื่อเพิ่มโอกาสผสมพันธุ์ การแยกสัตว์แต่ละกลุ่มออกจากกันไม่ได้ลดความแปลกของเรื่อง แต่ทำให้เห็นกลไกจริงชัดขึ้น และเผยให้เห็นว่าความซับซ้อนของธรรมชาติซ่อนอยู่ในสิ่งเล็กจิ๋วที่แทบมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า