คืนที่ทั้งเมืองกลายเป็นปีศาจในสโลวีเนีย

ถ้าเดินเข้าเมือง Ptuj ประเทศสโลวีเนียในช่วงเทศกาลก่อนเข้าฤดูใบไม้ผลิ แล้วได้ยินเสียงกระดิ่งดังมาจากถนน อย่าเพิ่งคิดว่ากำลังหลุดเข้าไปอยู่ในหนังแฟนตาซี เพราะเสียงนั้นอาจเป็นสัญญาณว่า “Kurent” กำลังออกมา

Kurent อ่านประมาณว่า “คูเรนต์” เป็นตัวละครหน้ากากประจำเทศกาล Kurentovanje ของสโลวีเนีย รูปร่างหน้าตาของพวกเขาไม่ได้ออกมาในแบบตัวละครน่ารักสำหรับงานคาร์นิวัล แต่กลับเต็มไปด้วยขนสัตว์ หน้ากากน่ากลัว เขาสัตว์ และกระดิ่งขนาดใหญ่ที่ห้อยอยู่รอบเอว จนถ้ามองจากระยะไกลก็ไม่แปลกที่จะรู้สึกเหมือนมีขบวนปีศาจกำลังเดินอยู่กลางเมือง

แต่เบื้องหลังรูปลักษณ์น่ากลัวนั้นกลับมีความหมายที่ตรงกันข้ามกับความชั่วร้าย เพราะตามความเชื่อดั้งเดิม Kurent มีหน้าที่ ขับไล่ฤดูหนาวและพลังชั่วร้าย พร้อมเรียกฤดูใบไม้ผลิและความอุดมสมบูรณ์กลับคืนมา

ทุกปีในช่วงเทศกาล Shrovetide หรือช่วงก่อนเข้าสู่เทศกาลมหาพรต ผู้คนที่สวมชุด Kurent จะออกเดินตามหมู่บ้านและเมือง โดยเฉพาะบริเวณเมือง Ptuj และพื้นที่โดยรอบ พวกเขาเดินเป็นกลุ่ม เคลื่อนไหว กระโดด และสั่นกระดิ่งเสียงดังจนบรรยากาศทั้งเมืองเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด

ประเพณีนี้มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า Door-to-door rounds of Kurenti และได้รับการขึ้นทะเบียนในรายการมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของ UNESCO ตั้งแต่ปี 2017

สิ่งที่น่าสนใจคือ Kurent ไม่ได้มีหน้าที่แค่เดินขบวนให้คนดู

ในรูปแบบดั้งเดิม พวกเขาจะเดินจากบ้านหนึ่งไปยังอีกบ้านหนึ่ง กระโดดและเต้นอยู่ในบริเวณบ้านของผู้คน เสียงกระดิ่งและการเคลื่อนไหวของพวกเขาเชื่อกันว่าจะช่วยขับไล่ฤดูหนาวและสิ่งไม่ดีออกไป เจ้าของบ้านจึงมักต้อนรับ Kurent และมอบอาหารหรือสิ่งของให้เป็นการตอบแทน

ลองนึกภาพว่ามีคนแต่งตัวด้วยหนังแกะทั้งตัว เดินถือไม้ที่พันด้วยหนังเม่น มีเขาบนศีรษะ และมีกระดิ่งขนาดใหญ่ห้อยอยู่รอบเอว ก่อนจะเดินเข้ามาที่หน้าบ้าน

ถ้าเกิดขึ้นในกรุงเทพฯ อาจมีคนรีบโทรแจ้งตำรวจ

แต่ใน Ptuj นี่คือสัญญาณของเทศกาล

และที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ คนในพื้นที่ไม่ได้มอง Kurent เป็นปีศาจที่ควรกลัวเสียทีเดียว แม้รูปลักษณ์จะดูน่าเกรงขาม แต่การมาเยือนของ Kurent กลับถือเป็น สัญญาณแห่งโชคดี ตามความเชื่อท้องถิ่น หาก Kurent มาเยือนบ้าน ก็หมายถึงความโชคดีและความอุดมสมบูรณ์ในปีนั้น

ตรงนี้ทำให้เห็นว่าคำว่า “ปีศาจ” อาจไม่ตรงกับความหมายทั้งหมดของ Kurent

ในตำนานและความเชื่อดั้งเดิม Kurent มีลักษณะคล้ายสิ่งเหนือธรรมชาติหรือภูตที่ทำหน้าที่ขับไล่สิ่งไม่ดี แต่ในวัฒนธรรมของชุมชน เขากลับเป็นตัวละครที่ผู้คนรอคอย

ความน่ากลัวจึงไม่ได้มีไว้เพื่อทำให้คนหวาดกลัว

แต่มันถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ในการขับไล่สิ่งที่น่ากลัวกว่า

ฤดูหนาวที่ยาวนาน

ความหนาวเย็น

ความมืด

และความกลัวว่าผืนดินจะไม่ให้ผลผลิตเพียงพอ

เมื่อมองจากโลกของคนสมัยก่อน เรื่องนี้สมเหตุสมผลมาก เพราะชีวิตของชุมชนเกษตรกรรมขึ้นอยู่กับฤดูกาลอย่างมาก การมาถึงของฤดูใบไม้ผลิไม่ได้หมายถึงเพียงอากาศอุ่นขึ้น แต่หมายถึงการเริ่มต้นรอบใหม่ของการเพาะปลูกและความหวังเรื่องอาหารในปีต่อไป

ดังนั้นการ “ไล่ฤดูหนาว” จึงเป็นมากกว่าการเล่นสนุก

มันคือการต้อนรับชีวิตใหม่

ส่วนเครื่องแต่งกายของ Kurent ก็มีรายละเอียดที่น่าสนใจไม่น้อย ตัวชุดเรียกว่า kurentija ประกอบด้วยหนังแกะ หมวกหรือหน้ากากที่มีลักษณะโดดเด่น ถุงเท้าถักสีแดงหรือเขียว รองเท้าบูต และโซ่ที่แขวนกระดิ่งเอาไว้รอบเอว ส่วนอุปกรณ์ที่ถืออยู่เรียกว่า ježevka เป็นไม้ที่พันด้วยหนังเม่น

เมื่อ Kurent หลายร้อยคนมารวมตัวกัน เสียงกระดิ่งจึงกลายเป็นเสียงประจำเทศกาล

มีเหตุผลอยู่เบื้องหลังเสียงนั้นด้วย

ตามความเชื่อดั้งเดิม การกระโดดและการส่งเสียงดังของ Kurent มีความเกี่ยวข้องกับการขับไล่ฤดูหนาวและพลังไม่ดีออกไป ขณะที่การมาเยือนของพวกเขาก็เป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นฤดูใหม่และความอุดมสมบูรณ์

เทศกาล Kurentovanje ในเมือง Ptuj เองมีประวัติในรูปแบบเทศกาลสมัยใหม่ตั้งแต่ปี 1960 และค่อย ๆ เติบโตจนกลายเป็นหนึ่งในเทศกาลคาร์นิวัลสำคัญของสโลวีเนีย ปัจจุบันไม่ได้มีเฉพาะ Kurent เท่านั้น แต่ยังมีหน้ากากและตัวละครพื้นบ้านแบบอื่น ๆ รวมถึงขบวนแห่และกิจกรรมต่าง ๆ จากผู้เข้าร่วมทั้งในประเทศและต่างประเทศ

จึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่ในช่วงเทศกาล เมือง Ptuj จะดูราวกับถูกเปลี่ยนโลกไปชั่วคราว

ถนนที่เคยเงียบเต็มไปด้วยผู้คน

เสียงดนตรีดังขึ้น

ขบวนหน้ากากเคลื่อนผ่าน

และ Kurent ที่มีเขาและกระดิ่งเต็มตัวก็ปรากฏอยู่แทบทุกมุม

หนึ่งในกิจกรรมที่เป็นเอกลักษณ์คือ Kurent Jump ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงกลางคืน เมื่อเหล่า Kurent สวมกระดิ่ง ออกมาเต้นรอบกองไฟ และเริ่มพิธีขับไล่ฤดูหนาวและสิ่งชั่วร้าย ปัจจุบันกิจกรรมนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของเทศกาลที่มีผู้คนเดินทางมาร่วมชมจำนวนมาก

สิ่งที่น่าคิดคือ ประเพณีนี้เคยมีข้อจำกัดเกี่ยวกับผู้ที่สามารถแต่งเป็น Kurent ได้ ในอดีตมีการกำหนดให้ชายหนุ่มเป็นผู้สวมชุด แต่ปัจจุบันประเพณีเปิดกว้างขึ้น คนหลายช่วงวัยสามารถเข้าร่วมได้ และมีทั้งผู้หญิงและเด็กเข้ามามีส่วนร่วมด้วย

นี่เป็นตัวอย่างที่ดีของวัฒนธรรมที่ไม่ได้หยุดนิ่ง

สิ่งสำคัญยังคงอยู่เหมือนเดิม

หน้ากาก

กระดิ่ง

การเต้น

การออกไปเยี่ยมบ้าน

การขับไล่ฤดูหนาว

และการต้อนรับฤดูใบไม้ผลิ

แต่คนที่เข้ามารับช่วงต่อสามารถเปลี่ยนไปตามยุคสมัย

แม้แต่การทำชุด Kurent ก็ยังเป็นงานฝีมือที่ต้องใช้ความรู้เฉพาะทาง ปัจจุบันมีช่างเพียงไม่กี่คนที่ยังทำเครื่องแต่งกายแบบดั้งเดิม และบางส่วนเป็นงานที่สืบทอดกันภายในครอบครัว

เมื่อมองจากภายนอก Kurentovanje อาจดูเหมือนเทศกาลที่ผู้คนแต่งตัวเป็นปีศาจแล้วออกมาเดินเล่น

แต่เมื่อเข้าใจความหมายที่อยู่ข้างใน ภาพนั้นเปลี่ยนไปทันที

คนที่สวมหน้ากากไม่ได้กำลังเฉลิมฉลองความมืด

พวกเขากำลังใช้ภาพของสิ่งที่น่ากลัวเพื่อขับไล่ความมืดออกไป

เสียงกระดิ่งไม่ได้ดังขึ้นเพื่อสร้างความวุ่นวาย

แต่มันเป็นเสียงที่ประกาศว่า ฤดูหนาวกำลังจะผ่านพ้น

และการเดินจากบ้านหนึ่งไปอีกบ้านหนึ่งไม่ได้เป็นเพียงขบวนแห่

แต่มันคือวิธีที่คนในชุมชนส่งต่อความเชื่อจากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่ง

บางทีนี่อาจเป็นเหตุผลที่เมือง Ptuj ยังเต็มไปด้วย “ปีศาจ” ทุกปี

เพราะสำหรับคนที่นี่ ปีศาจเหล่านี้ไม่ได้มาเพื่อทำร้ายใคร

พวกมันมาเพื่อ ไล่ความหนาว ไล่สิ่งไม่ดี และพาความหวังของฤดูใหม่กลับมาพร้อมเสียงกระดิ่ง

และในช่วงเวลาหนึ่งของปี เมืองเก่าแห่งนี้จึงไม่ได้กลายเป็นเมืองของปีศาจจริง ๆ

แต่กลายเป็นเมืองที่ผู้คนใช้ หน้ากากของปีศาจ เพื่อเฉลิมฉลองการกลับมาของชีวิต