ถนนสายแรกของกรุงเทพฯ เกิดขึ้นเพราะอะไร

ทุกวันนี้กรุงเทพฯ มีถนนเต็มไปหมด ตั้งแต่ถนนสายเล็กในชุมชน ไปจนถึงถนนใหญ่ที่รถวิ่งกันแทบทั้งวัน แต่ถ้าย้อนกลับไปในช่วงแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ ภาพของกรุงเทพฯ แตกต่างจากวันนี้มาก เพราะชีวิตของผู้คนผูกพันกับ แม่น้ำและคลอง มากกว่าถนน

ถ้าพูดถึงถนนสายแรกของกรุงเทพฯ ที่สร้างขึ้นอย่างเป็นทางการ หลายคนมักนึกถึง ถนนเจริญกรุง ถนนสายสำคัญที่ทอดยาวผ่านพื้นที่ตั้งแต่บริเวณพระบรมมหาราชวังไปทางบางรักและถนนตก

ถนนสายนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะกรุงเทพฯ ต้องการถนนสวย ๆ เพิ่มอีกสาย แต่เกิดจากปัญหาที่ฟังดูธรรมดามาก นั่นคือ ชาวต่างชาติที่อาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ ต้องการเส้นทางสำหรับเดินทางด้วยรถม้า

ในช่วงรัชกาลที่ 4 สยามมีความสัมพันธ์กับต่างประเทศมากขึ้น โดยเฉพาะหลังการทำสนธิสัญญาเบาว์ริงใน พ.ศ. 2398 การค้ากับต่างประเทศขยายตัว และมีชาวต่างชาติเข้ามาพำนักในกรุงเทพฯ มากขึ้น

ชุมชนชาวต่างชาติส่วนหนึ่งอาศัยอยู่บริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยาและย่านบางรัก แต่ในเวลานั้นกรุงเทพฯ ยังพึ่งพาการเดินทางทางน้ำเป็นหลัก การเดินทางบนบกยังใช้ทางดินหรือทางแคบ ๆ ที่ไม่ได้เหมาะกับรถม้าเท่าไร

เรื่องนี้กลายเป็นปัญหาสำหรับชาวต่างชาติที่อาศัยอยู่ในเมือง

ในปี พ.ศ. 2404 กงสุลและชาวต่างชาติในกรุงเทพฯ จึงยื่นคำร้องขอให้รัฐบาลสร้างถนนสำหรับการเดินทางด้วยรถม้า โดยเหตุผลสำคัญคือพวกเขาต้องการเส้นทางที่เดินทางได้สะดวกและปลอดภัยมากขึ้น 

รัชกาลที่ 4 จึงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถนนขึ้น และถนนสายนี้ต่อมากลายเป็น ถนนเจริญกรุง

ชื่อ “เจริญกรุง” มีความหมายตรงตัวว่า “เมืองเจริญ” หรือ “ความเจริญของเมือง” และชื่อก็เข้ากับสิ่งที่ถนนสายนี้กำลังจะนำเข้ามา เพราะหลังจากนั้นรูปแบบการเดินทางและการขยายตัวของกรุงเทพฯ ก็ค่อย ๆ เปลี่ยนไป

แต่มีรายละเอียดหนึ่งที่น่าสนใจ

แม้เรามักเรียกเจริญกรุงว่า “ถนนสายแรกของกรุงเทพฯ” แต่ถ้าพูดให้แม่นยำ ควรหมายถึง ถนนสายแรกที่สร้างขึ้นตามแบบถนนสมัยใหม่และมีการวางแผนเพื่อรองรับการสัญจรด้วยรถ เพราะก่อนหน้านั้นกรุงเทพฯ มีทางเดิน ทางดิน และเส้นทางในชุมชนอยู่แล้ว เพียงแต่ไม่ได้มีลักษณะเป็นถนนแบบที่เกิดขึ้นในยุคต่อมา

การสร้างถนนเจริญกรุงจึงเป็นเหมือนจุดเปลี่ยนเล็ก ๆ ที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของกรุงเทพฯ

ก่อนหน้านั้น หากต้องการเดินทางจากพื้นที่หนึ่งไปอีกพื้นที่หนึ่ง การลงเรือถือเป็นเรื่องปกติ คลองจำนวนมากทำหน้าที่เหมือนถนนในปัจจุบัน ผู้คนใช้เรือไปตลาด ไปวัด ไปทำงาน หรือขนส่งสินค้า

แต่เมื่อถนนเริ่มเพิ่มขึ้น รถม้าก็เข้ามามีบทบาทมากขึ้น

และเมื่อรถม้าเข้ามา ถนนก็ไม่ได้เป็นเพียงทางเดินอีกต่อไป แต่กลายเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยง การค้า ที่อยู่อาศัย สถานที่ราชการ และชุมชนต่าง ๆ เข้าด้วยกัน

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 กรุงเทพฯ มีการสร้างถนนเพิ่มขึ้นอีกหลายสาย เช่น ถนนบำรุงเมือง ถนนเฟื่องนคร และถนนราชดำเนิน ทำให้เมืองค่อย ๆ เปลี่ยนจากเมืองที่พึ่งพาทางน้ำเป็นหลัก ไปสู่เมืองที่มีโครงข่ายถนนมากขึ้น

การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้หมายความว่าคลองหมดความสำคัญทันที แต่เป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนรูปแบบเมือง

ถนนเริ่มทำหน้าที่เป็นเส้นเลือดเส้นใหม่ของกรุงเทพฯ

ร้านค้าเริ่มเรียงตัวตามถนน บ้านเรือนขยายออกจากพื้นที่เดิม การเดินทางด้วยรถม้าเพิ่มขึ้น และต่อมาเมื่อมีรถยนต์ ถนนเหล่านี้ก็ยิ่งมีความสำคัญมากขึ้นไปอีก

ถ้ามองกลับไปที่ถนนเจริญกรุงในวันนี้ เราอาจเห็นเพียงถนนสายหนึ่งที่มีรถวิ่งผ่าน มีอาคารเก่า ร้านอาหาร โรงแรม และสถานที่สำคัญอยู่สองข้างทาง

แต่ถนนเส้นนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนกรุงเทพฯ จาก “เมืองแห่งสายน้ำ” ไปสู่ “เมืองแห่งถนน”

และเรื่องที่น่าสนใจที่สุดอาจอยู่ตรงจุดเริ่มต้นของมัน

ถนนสายสำคัญสายหนึ่งของกรุงเทพฯ ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะมีใครวางแผนสร้างมหานครขนาดใหญ่ตั้งแต่แรก

มันเริ่มจากความต้องการที่เรียบง่ายของผู้คนกลุ่มหนึ่งที่ต้องการ ถนนสำหรับเดินทางด้วยรถม้า

จากทางสำหรับรถม้า กลายเป็นถนนสำหรับรถยนต์

จากถนนหนึ่งสาย ค่อย ๆ แตกแขนงเป็นเครือข่ายถนนนับพันสาย

และจากกรุงเทพฯ ที่เคยหันหน้าเข้าหาแม่น้ำและคลองเป็นหลัก เมืองก็เริ่มหันหน้าเข้าหาถนนมากขึ้นเรื่อย ๆ

ทุกวันนี้เราอาจบ่นว่ารถติดบนถนนเจริญกรุง แต่ถ้าย้อนกลับไปเมื่อกว่าร้อยหกสิบปีก่อน ถนนเส้นนี้กลับเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของ กรุงเทพฯ ที่กำลังก้าวเข้าสู่โลกสมัยใหม่