ร่มบ่อสร้างกับชั้นเคลือบจากธรรมชาติ

ร่มกระดาษสาบ่อสร้างมีโครงสร้างแบบวัสดุประกอบจากธรรมชาติหลายชนิด ทั้งไม้ไผ่ กระดาษจากเปลือกต้นสา ด้าย แป้งเปียก น้ำยาง และน้ำมันเคลือบผิว จึงมีคุณสมบัติแตกต่างจากกระดาษบางที่ใช้ห่อของทั่วไปอย่างชัดเจน

บ้านบ่อสร้างอยู่ในอำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ และมีชื่อเสียงด้านร่มพื้นเมืองล้านนามาหลายชั่วอายุคน งานฝีมือในพื้นที่เชื่อมโยงกับวิถีเกษตร เพราะชาวบ้านใช้เวลาว่างหลังการทำนามาทำโครงร่ม กระดาษ และงานตกแต่ง

หัวใจเริ่มจากต้นสา หรือปอสา ซึ่งมีเส้นใยบริเวณเปลือกชั้นในยาวและเหนียว ช่างลอกเปลือกออกจากลำต้น แล้วแช่น้ำเพื่อให้เส้นใยคลายตัว การแช่ช่วยให้เปลือกนิ่มและเตรียมพร้อมสำหรับการต้ม

สมัยก่อนช่างอาศัยขี้เถ้าที่มีฤทธิ์เป็นด่างช่วยทำความสะอาดและทำให้เปลือกสาอ่อนนุ่ม ปัจจุบันบางแห่งใช้ด่างในสัดส่วนที่ควบคุมง่ายขึ้น ขั้นตอนนี้ต้องอาศัยเวลาและความชำนาญ เพราะความร้อนหรือความเป็นด่างที่มากเกินไปอาจทำให้เส้นใยสั้นและความเหนียวลดลง

หลังต้ม เปลือกสาจะผ่านการล้างหลายครั้งเพื่อลดสิ่งตกค้าง จากนั้นช่างตีด้วยค้อนไม้หรือใช้เครื่องช่วยบดจนเส้นใยแตกออกเป็นเยื่อฟูละเอียด การตีไม่ได้ทำให้เยื่อกลายเป็นผงทั้งหมด แต่ช่วยคลายเส้นใยให้แผ่และเกี่ยวพันกันได้ดีตอนขึ้นแผ่น

เยื่อสาที่ได้จะผสมกับน้ำในอ่างขนาดใหญ่ ช่างใช้ตะแกรงตักเยื่อจากก้นอ่างแล้วแกว่งไปมาให้เส้นใยกระจายทั่วพื้นตะแกรง ความหนาของกระดาษขึ้นกับปริมาณเยื่อ จังหวะการแกว่ง และความสม่ำเสมอของมือ

แผ่นเยื่อเปียกจะคว่ำลงบนพื้นหรือแผ่นรอง แล้วนำไปตากแดดจนแห้ง เส้นใยแต่ละเส้นจะเกาะเกี่ยวกันเป็นโครงข่าย เมื่อแห้งจึงได้กระดาษที่มีความเหนียว รับแรงดึงได้ดี และมีผิวสัมผัสเป็นธรรมชาติ

ความแข็งแรงของกระดาษสาไม่ได้มาจากความหนาเพียงอย่างเดียว เส้นใยยาวช่วยกระจายแรงจากการกางและการพับ ส่วนช่องว่างขนาดเล็กระหว่างเส้นใยยังช่วยให้น้ำมันซึมเข้าสู่เนื้อกระดาษได้ในภายหลัง

งานร่มยังต้องอาศัยโครงไม้ไผ่ที่ยืดหยุ่น ช่างผ่าไม้ไผ่เป็นซี่บาง ๆ แล้วประกอบเข้ากับหัวร่ม ตุ้มร่ม และคันร่มด้วยด้าย การเลือกอายุไม้ไผ่และการผึ่งให้แห้งมีผลต่อการหดตัว การบิดงอ และอายุการใช้งานของร่ม

เมื่อโครงพร้อม ช่างจะขึงกระดาษสาบนซี่ร่ม ใช้แป้งเปียกช่วยยึดขอบ และอาจใช้น้ำยางจากผลตะโกช่วยให้กระดาษกระชับกับโครงมากขึ้น หลังแห้งแล้วกระดาษจะตึงพอดี แต่ยังมีความยืดหยุ่นพอสำหรับการกางและหุบ

ชั้นเคลือบมีหน้าที่สำคัญต่อการกันแดดและกันฝน แหล่งข้อมูลท้องถิ่นหลายแห่งกล่าวถึงน้ำมันมะพอก น้ำมันมะหมื้อ หรือน้ำมันตังอิ๊ว ซึ่งเป็นน้ำมันจากผลไม้พื้นบ้านที่ช่างนำมาเคี่ยวและใช้ผสมสีหรือทาบนกระดาษ

น้ำมันกลุ่มนี้ช่วยลดการซึมน้ำผ่านรูพรุนของกระดาษ เมื่อทาแล้วตากแดด น้ำมันจะกระจายตามผิวและแทรกเข้าไปในเส้นใย ทำให้หยดน้ำเกาะตัวบนผิวมากขึ้น แสงสะท้อนจากชั้นเคลือบยังทำให้สีบนร่มดูสดและมีความมันวาว

บางสูตรผสมเทียนไขหรือขี้ผึ้งเพื่อเพิ่มความลื่นและความเงา ส่วนยางตะโกช่วยให้ชั้นกระดาษแนบกับโครงและมีความกระชับ วัสดุแต่ละชนิดจึงทำงานร่วมกัน ทั้งการรับแรง การยึดติด และการลดการเปียกน้ำ

คำว่า น้ำมันตังอิ๊วในงานร่มพื้นบ้านไม่ควรตีความตรงกับ tung oil ในอุตสาหกรรมสมัยใหม่เสมอไป เพราะ tung oil ภาษาอังกฤษมักหมายถึงน้ำมันจากเมล็ดต้น tung ส่วนช่างล้านนามักอ้างถึงน้ำมันมะพอกหรือมะหมื้อ การระบุชื่อพืชและแหล่งวัตถุดิบจึงช่วยป้องกันความสับสน

การลงสีและเคลือบมักทำหลายรอบ ช่างทาสีด้านนอก รอให้แห้ง แล้วเก็บรายละเอียดด้านใน ก่อนลงชั้นเคลือบด้านบนอีกครั้ง การรอให้แต่ละชั้นแห้งสนิทช่วยลดการแตกร้าวและทำให้ผิวร่มเรียบสม่ำเสมอ

ร่มบางคันเน้นความสวยงามสำหรับตกแต่งหรือใช้บังแดด ส่วนร่มที่ออกแบบให้รับฝนต้องใช้กระดาษ น้ำมัน และสีในสัดส่วนเหมาะสม คำว่ากันน้ำจึงหมายถึงการชะลอการซึมในฝนทั่วไป ไม่ใช่การแช่น้ำเป็นเวลานานหรือการรับฝนหนักทุกสภาพอากาศ

หากร่มมีรอยพับลึก ผิวเคลือบเสื่อม หรือกระดาษฉีก น้ำจะซึมผ่านบริเวณนั้นได้ง่าย การเก็บร่มควรผึ่งให้แห้งก่อนพับ เก็บในที่อากาศถ่ายเท และหลีกเลี่ยงความชื้นสะสม เพราะเชื้อราและการเสื่อมของเส้นใยจะลดความแข็งแรงลง

กรรมวิธีของบ่อสร้างจึงเป็นความรู้ด้านวัสดุที่สั่งสมจากการสังเกตธรรมชาติ ช่างเรียนรู้ว่าเปลือกสาชนิดใดให้เส้นใยเหนียว วิธีต้มแบบใดรักษาเนื้อเยื่อได้ดี น้ำมันแบบใดเคลือบแล้วไม่ทำให้กระดาษกรอบ และต้องตากในจังหวะแดดแบบใดจึงได้ผิวที่สวย

ความรู้เหล่านี้ยังครอบคลุมการแบ่งงานในครอบครัวและชุมชน ตั้งแต่เตรียมไม้ไผ่ ทำกระดาษ ขึงร่ม ลงสี ไปจนถึงตรวจความเรียบร้อย แต่ละขั้นมีผลต่อขั้นถัดไป หากกระดาษไม่สม่ำเสมอ โครงร่มก็รับแรงไม่เท่ากัน หากชั้นน้ำมันหนาเกินไป ผิวอาจเหนียวหรือแตกลายเมื่อเวลาผ่านไป

ร่มกระดาษสาบ่อสร้างจึงไม่ใช่เพียงของประดับสีสวย แต่เป็นระบบวัสดุธรรมชาติที่ออกแบบผ่านประสบการณ์จริง เยื่อสาช่วยสร้างแผ่นที่เหนียว ไม้ไผ่ช่วยรับแรง น้ำยางช่วยยึดเกาะ และน้ำมันพื้นบ้านช่วยลดการเปียกน้ำ เมื่อทุกส่วนทำงานสอดคล้องกัน กระดาษบางจึงกลายเป็นร่มที่กางใช้งานได้และสะท้อนภูมิปัญญาล้านนาไปพร้อมกัน