ดาวศุกร์หมุนรอบตัวเองสวนทางกับดาวเคราะห์ส่วนใหญ่

ดาวเคราะห์ที่มีทิศหมุนแปลกกว่าดาวส่วนใหญ่

ดาวศุกร์เป็นจุดสว่างเด่นบนท้องฟ้าช่วงก่อนพระอาทิตย์ขึ้นหรือหลังพระอาทิตย์ตก จนได้รับฉายาว่าดาวประกายพรึกและดาวประจำเมือง ความสว่างของดาวดวงนี้ทำให้หลายคนคุ้นเคยกับภาพดาวศุกร์ในฐานะดาวเคราะห์ที่อยู่ใกล้โลก แต่ภายใต้ชั้นเมฆสีทองหนาทึบกลับมีการเคลื่อนไหวที่แตกต่างจากดาวเคราะห์ส่วนใหญ่ในระบบสุริยะอย่างมาก

ความแปลกไม่ได้เห็นได้ง่ายจากระยะไกล เพราะดาวศุกร์ไม่มีพื้นผิวสว่างให้สังเกตการหมุนโดยตรง ชั้นเมฆของดาวดวงนี้สะท้อนแสงจนมองเห็นเป็นลูกกลมสว่าง แต่เมื่อใช้เรดาร์และข้อมูลจากยานสำรวจ นักดาราศาสตร์จึงแยกแยะทิศทางการหมุนรอบตัวเองได้ชัดเจน

ทิศทางการหมุนที่สวนทางกับกำเนิดระบบสุริยะ

ดาวเคราะห์ส่วนใหญ่เกิดจากจานฝุ่นและก๊าซที่หมุนรอบดวงอาทิตย์ในทิศทางเดียวกัน วัสดุเหล่านั้นค่อย ๆ รวมตัวเป็นดาวเคราะห์ พร้อมรักษาโมเมนตัมการหมุนเอาไว้ จึงทำให้ดาวเคราะห์หลายดวงหมุนรอบตัวเองไปในทิศทางใกล้เคียงกับทิศทางการโคจรรอบดวงอาทิตย์

หากมองระบบสุริยะจากด้านเหนือของระนาบวงโคจร ดาวเคราะห์ส่วนใหญ่จะหมุนทวนเข็มนาฬิกา แต่ดาวศุกร์หมุนตามเข็มนาฬิกา ลักษณะนี้เรียกว่าการหมุนสวนทางหรือการหมุนแบบถอยหลังเมื่อเทียบกับทิศทางหลักของระบบสุริยะ

ทำไมดวงอาทิตย์จึงขึ้นทางทิศตะวันตก

ทิศทางการขึ้นและตกของดวงอาทิตย์ขึ้นอยู่กับการหมุนรอบตัวเองของดาวเคราะห์เป็นหลัก บนโลก พื้นผิวหมุนจากตะวันตกไปตะวันออก จึงมองเห็นดวงอาทิตย์ขึ้นทางตะวันออกและเคลื่อนผ่านท้องฟ้าไปทางตะวันตก

ดาวศุกร์หมุนกลับด้าน เมื่อสมมติให้มีผู้สังเกตยืนอยู่บนพื้นผิว ดวงอาทิตย์จะค่อย ๆ ปรากฏจากขอบฟ้าทางตะวันตก แล้วเคลื่อนผ่านท้องฟ้าไปทางตะวันออก ก่อนลับขอบฟ้าในทิศตะวันออก ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดจากดวงอาทิตย์เปลี่ยนทิศทาง แต่เกิดจากพื้นผิวของดาวศุกร์หมุนสวนกับทิศที่คุ้นเคยบนโลก

หนึ่งวันบนดาวศุกร์ยาวนานเป็นพิเศษ

ดาวศุกร์หมุนรอบตัวเองครบหนึ่งรอบใช้เวลาประมาณ 243 วันของโลก ส่วนการโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบหนึ่งรอบใช้เวลาประมาณ 224.7 วันของโลก ตัวเลขนี้ทำให้เกิดความเข้าใจผิดได้ง่าย เพราะคำว่า “หนึ่งวัน” อาจหมายถึงหนึ่งรอบหมุนเมื่อเทียบกับดวงดาว หรือช่วงเวลาตั้งแต่ดวงอาทิตย์ขึ้นจนกลับมาขึ้นตำแหน่งเดิม

ถ้านับตามดวงอาทิตย์ ดาวศุกร์มีวันสุริยะยาวประมาณ 116.75 วันของโลก เนื่องจากการหมุนรอบตัวเองและการโคจรรอบดวงอาทิตย์ทำงานสวนทางกัน ช่วงกลางวันจึงกินเวลาหลายสัปดาห์ตามมาตรฐานโลก และช่วงกลางคืนก็ยาวนานไม่แพ้กัน

ชั้นเมฆหนาทึบช่วยซ่อนการเคลื่อนที่

ดาวศุกร์มีบรรยากาศหนาแน่นมาก ประกอบด้วยคาร์บอนไดออกไซด์เป็นส่วนใหญ่ และมีเมฆกรดซัลฟิวริกปกคลุมทั่วทั้งดาว ชั้นเมฆระดับบนเคลื่อนที่รอบดาวเร็วกว่าพื้นผิวอย่างมาก จนใช้เวลาเพียงไม่กี่วันโลกในการหมุนรอบดาวครบหนึ่งรอบ ปรากฏการณ์นี้เรียกว่าการหมุนยิ่งยวดของบรรยากาศ

ความเร็วของชั้นเมฆทำให้การมองหาจุดเด่นบนเมฆเพื่อวัดการหมุนของพื้นผิวทำได้ยาก นักวิทยาศาสตร์จึงใช้เรดาร์ส่งคลื่นผ่านชั้นบรรยากาศ แล้วอ่านรูปแบบภูเขาและแอ่งขนาดใหญ่บนพื้นผิว ข้อมูลลักษณะนี้ช่วยยืนยันว่าพื้นผิวดาวศุกร์หมุนช้ามากและหมุนสวนทางกับดาวเคราะห์ส่วนใหญ่

สาเหตุของการหมุนกลับทิศยังไม่มีข้อสรุปเดียว

นักดาราศาสตร์เสนอหลายแนวคิดเพื่ออธิบายทิศหมุนของดาวศุกร์ หนึ่งในแนวคิดสำคัญคือการชนครั้งใหญ่ในช่วงที่ระบบสุริยะยังอยู่ระหว่างก่อตัว วัตถุขนาดใหญ่ที่พุ่งชนดาวเคราะห์อาจเปลี่ยนแกนหมุนและทิศทางการหมุนได้

อีกแนวคิดมองว่าแรงโน้มถ่วงจากดวงอาทิตย์ค่อย ๆ ดึงให้การหมุนของดาวศุกร์ช้าลง เมื่อรวมกับแรงเสียดทานจากบรรยากาศที่หนาแน่นและกระแสน้ำขึ้นน้ำลงจากความร้อน การหมุนจึงอาจเปลี่ยนเข้าสู่สภาวะที่ช้าลงและสวนทางกับการโคจร งานวิจัยหลายชิ้นมองว่าปัจจัยเหล่านี้อาจทำงานร่วมกัน มากกว่าจะมีเหตุการณ์เดียวเป็นต้นเหตุทั้งหมด

ดาวศุกร์ไม่ใช่กรณีเดียวที่ต้องระวังคำอธิบายแบบสั้น

คำกล่าวว่าดาวศุกร์เป็นดาวเคราะห์ดวงเดียวที่หมุนกลับทิศใช้กันอย่างแพร่หลายเมื่อเปรียบเทียบกับดาวเคราะห์ส่วนใหญ่ แต่ในทางดาราศาสตร์ยังมีรายละเอียดของดาวยูเรนัสเข้ามาเกี่ยวข้อง ดาวยูเรนัสมีแกนหมุนเอียงประมาณ 98 องศา จนดูคล้ายกลิ้งไปตามแนววงโคจร และในเกณฑ์การนับบางแบบอาจจัดว่ามีการหมุนแบบถอยหลังเช่นกัน

ดาวศุกร์จึงเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของดาวเคราะห์ที่หมุนสวนทางกับทิศหลักของระบบสุริยะ ส่วนดาวยูเรนัสมีความแปลกจากแกนหมุนที่เอียงเกือบตะแคง การระบุทิศหมุนจึงต้องบอกจุดอ้างอิงและนิยามที่ใช้เสมอ เพื่อไม่ให้ข้อเท็จจริงสั้น ๆ กลายเป็นความเข้าใจคลาดเคลื่อน

เมื่อมองกลับมายังท้องฟ้ายามค่ำ ดาวศุกร์ยังคงดูเหมือนจุดสว่างธรรมดา แต่เบื้องหลังแสงนั้นคือดาวเคราะห์ที่มีวันสุริยะยาวนาน บรรยากาศหมุนเร็วกว่าพื้นผิว และมีดวงอาทิตย์เคลื่อนผ่านฟากฟ้าผิดทิศจากที่คุ้นเคยบนโลก