แชลเลนเจอร์ดีป จุดที่ลึกที่สุดในมหาสมุทร ลึกกว่าเอเวอเรสต์ถึงสองกิโลเมตร

ลองนึกภาพภูเขาที่สูงที่สุดบนโลกถูกหย่อนลงไปในมหาสมุทร แม้ยอดเขาเอเวอเรสต์จะสูงถึง 8,848.86 เมตรจากระดับน้ำทะเล แต่ถ้าภูเขาทั้งลูกถูกวางลงในร่องลึกที่สุดของมหาสมุทร ยอดเขายังจมอยู่ใต้น้ำอีกนับพันเมตร ภาพเปรียบเทียบนี้ทำให้เห็นว่าความลึกใต้ทะเลไม่ใช่แค่ตัวเลขบนแผนที่ แต่เป็นพื้นที่มืดมิดและกดดันสุดขั้วซึ่งอยู่ไกลจากโลกที่มนุษย์คุ้นเคยมาก

จุดนั้นมีชื่อว่า แชลเลนเจอร์ดีป ตั้งอยู่บริเวณตอนใต้ของร่องลึกมาเรียนา ทางตะวันตกของมหาสมุทรแปซิฟิก ใกล้เขตกวมและหมู่เกาะมาเรียนา ชื่อแชลเลนเจอร์ดีปมาจากเรือสำรวจหลวงเอชเอ็มเอส แชลเลนเจอร์ ซึ่งเคยสำรวจและวัดความลึกบริเวณนี้เป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2418 หรือ ค.ศ. 1875 คำว่าแชลเลนเจอร์ดีปไม่ได้หมายถึงร่องลึกทั้งแนว แต่หมายถึงแอ่งหรือบริเวณที่ลึกที่สุดภายในร่องลึกมาเรียนาอีกทีหนึ่ง ร่องลึกมาเรียนาจึงเป็นโครงสร้างขนาดใหญ่ ส่วนแชลเลนเจอร์ดีปคือจุดต่ำสุดที่อยู่ภายในโครงสร้างนั้น การแยกสองชื่อนี้ช่วยให้เข้าใจแผนที่ใต้ทะเลได้ถูกต้อง เพราะชื่อร่องลึกกับชื่อจุดลึกสุดไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

การวัดที่หน่วยงานสมุทรศาสตร์ใช้กันอย่างแพร่หลายระบุว่า แชลเลนเจอร์ดีปลึกประมาณ 10,935 เมตร หรือราว 35,876 ฟุตจากระดับน้ำทะเล งานวิจัยที่ทบทวนข้อมูลจากการดำน้ำของยานสำรวจยังรายงานค่าความลึกสูงสุดประมาณ 10,935 เมตร พร้อมค่าความไม่แน่นอนราว 6 เมตรที่ระดับความเชื่อมั่น 95 เปอร์เซ็นต์ ตัวเลขจึงมักปรากฏแตกต่างกันเล็กน้อย เช่น 10,900 เมตร 11,000 เมตร หรือค่าที่ละเอียดกว่านั้น ขึ้นอยู่กับวิธีวัด จุดอ้างอิง และการปรับแก้ข้อมูล เมื่อเทียบกับความสูงของเอเวอเรสต์ที่ 8,848.86 เมตร แชลเลนเจอร์ดีปจึงลึกกว่าประมาณ 2,086 เมตร ต่อให้เอาเอเวอเรสต์ทั้งลูกลงไปอยู่ก้นแอ่ง ยอดเขาก็ยังอยู่ใต้ผิวน้ำอีกระยะหนึ่ง นี่เป็นเหตุผลที่ประโยคว่าจุดนี้ลึกกว่าความสูงของเอเวอเรสต์ไม่ได้เป็นเพียงคำเปรียบเทียบเพื่อความน่าตื่นเต้น แต่เกิดจากการนำค่าความสูงและความลึกมาเทียบกันโดยตรง

เบื้องหลังความลึกมหาศาลนี้คือการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลก บริเวณร่องลึกมาเรียนาเกิดขึ้นตามแนวมุดตัว ซึ่งแผ่นเปลือกโลกมหาสมุทรแปซิฟิกค่อยๆ มุดลงใต้บริเวณแผ่นเปลือกโลกใกล้หมู่เกาะมาเรียนาเป็นเวลายาวนาน แรงกดและการเคลื่อนตัวระดับธรณีวิทยาค่อยๆ สร้างแนวร่องลึกที่มีผนังลาดชันและพื้นแอ่งแคบเป็นช่วงๆ พื้นทะเลบริเวณนี้จึงไม่ใช่หลุมกลมเรียบเหมือนก้นภาชนะ แต่มีสันตะกอน เนินขนาดเล็ก ร่องย่อย และพื้นที่แอ่งหลายส่วน ยานสำรวจอาจพบความลึกต่างกันแม้อยู่ในเขตเดียวกัน การบอกว่าแชลเลนเจอร์ดีปเป็นจุดลึกที่สุดจึงหมายถึงจุดที่ตรวจวัดได้ลึกที่สุดจากข้อมูลสำรวจ ไม่ได้หมายความว่าพื้นที่ทุกตารางเมตรในร่องลึกมีความลึกเท่ากัน

สภาพแวดล้อมที่ก้นแอ่งรุนแรงจนมนุษย์ไม่สามารถลงไปยืนได้โดยตรง แสงอาทิตย์หายไปนานก่อนถึงระดับนั้น อุณหภูมิเย็นใกล้จุดเยือกแข็ง และแรงดันน้ำเพิ่มขึ้นประมาณหนึ่งบรรยากาศต่อความลึกทุก 10 เมตร เมื่อคำนวณที่ระดับเกือบ 11,000 เมตร แรงดันจึงสูงประมาณพันเท่าของความดันบรรยากาศบริเวณผิวน้ำ แรงดันระดับนี้สามารถทำลายอุปกรณ์ที่ไม่ได้ออกแบบมาโดยเฉพาะได้ทันที โครงยานสำรวจต้องใช้วัสดุและรูปทรงที่รับแรงจากทุกทิศทาง ระบบไฟฟ้า กล้อง เซนเซอร์ และแบตเตอรี่ต้องทำงานในความมืด ความเย็น และน้ำเค็มที่มีแรงดันมหาศาล การสำรวจจึงไม่ได้อาศัยเพียงการสร้างยานให้ดำน้ำได้ แต่ต้องทำให้ทุกชิ้นส่วนยังทำงานได้ตลอดเส้นทางลงและกลับขึ้นมา

ถึงจะมืดและกดดันขนาดนั้น แชลเลนเจอร์ดีปไม่ได้เป็นพื้นที่ที่ไม่มีสิ่งมีชีวิตเลย เขตทะเลลึกสุดขั้วหรือเขตฮาดัลยังมีจุลินทรีย์และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่ปรับตัวให้รับมือกับแรงดันสูงได้ เช่น แอมฟิพอด ปลิงทะเล และสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กตามพื้นตะกอน อาหารส่วนหนึ่งมาจากเศษซากอินทรียวัตถุที่ค่อยๆ จมจากผิวน้ำลงไป เรียกกันว่า หิมะทะเล ระบบชีวิตด้านล่างไม่ได้รับพลังงานจากแสงโดยตรงเหมือนพืชบนบก แต่ใช้สารอินทรีย์ที่ตกลงมา รวมถึงกระบวนการทางเคมีของจุลินทรีย์บางกลุ่ม สิ่งมีชีวิตเหล่านี้ทำให้นักวิทยาศาสตร์มองเห็นว่า แม้ในบริเวณที่ดูเหมือนไม่เหมาะกับชีวิต ก็ยังมีการปรับตัวและห่วงโซ่อาหารรูปแบบเฉพาะเกิดขึ้น

การไปถึงก้นแชลเลนเจอร์ดีปต้องใช้เวลาหลายชั่วโมงและต้องควบคุมการเปลี่ยนแปลงแรงดันอย่างละเอียด ในปี พ.ศ. 2503 หรือ ค.ศ. 1960 ดอน วอลช์ และฌักส์ ปิกการ์ด เป็นมนุษย์คู่แรกที่ลงไปถึงบริเวณนี้ด้วยยานตรีเอสต์ หลังจากนั้นมีทั้งยานสำรวจไร้คนขับและยานดำน้ำที่มีมนุษย์ควบคุมเข้ามาเก็บภาพ ตัวอย่างตะกอน และข้อมูลสภาพแวดล้อมเพิ่มเติม ในปี พ.ศ. 2555 หรือ ค.ศ. 2012 เจมส์ คาเมรอนลงไปยังแชลเลนเจอร์ดีปเพียงลำพังด้วยยานดีปซี แชลเลนเจอร์ เหตุการณ์เหล่านี้แสดงให้เห็นว่าการสำรวจจุดลึกที่สุดไม่ได้จบลงที่การรู้ว่ามันอยู่ตรงไหน แต่ยังเกี่ยวข้องกับการพัฒนาเทคโนโลยี วัสดุ ระบบสื่อสาร และวิธีเก็บข้อมูลที่ต้องทำงานในสถานที่ซึ่งมนุษย์เข้าไปไม่ได้โดยตรง

เหตุผลที่แหล่งข้อมูลบางแห่งใช้ตัวเลขความลึกไม่เหมือนกัน มาจากธรรมชาติของการวัดใต้ทะเล เครื่องมือโซนาร์ต้องคำนวณการเดินทางของเสียงผ่านชั้นน้ำซึ่งมีอุณหภูมิ ความเค็ม และความหนาแน่นแตกต่างกัน ขณะที่การวัดจากแรงดันของยานต้องปรับผลจากระดับน้ำขึ้นลง แรงโน้มถ่วง และความคลาดเคลื่อนของเซนเซอร์ นักวิทยาศาสตร์จึงมักใช้คำว่าประมาณเมื่อพูดถึงความลึกระดับนี้ คำตอบของคำถามนี้จึงคือ แชลเลนเจอร์ดีป จุดที่ลึกที่สุดซึ่งมนุษย์รู้จักในมหาสมุทรโลก อยู่ภายในร่องลึกมาเรียนา และมีความลึกราว 10,935 เมตร มากกว่าความสูงของยอดเขาเอเวอเรสต์ประมาณ 2 กิโลเมตร ชื่อสั้นๆ นี้ซ่อนทั้งประวัติการสำรวจทางทะเล การเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลก และโลกสิ่งมีชีวิตที่ยังมีรายละเอียดอีกมากให้ค้นหาใต้ผิวน้ำ