เที่ยงวันนี้ 4 จังหวัดจะเหมือน “ไร้เงา” แต่ทำไมแดดตั้งฉากถึงไม่ใช่วันที่ร้อนที่สุดเสมอ?

วันนี้ 17 สิงหาคม 2569 ถ้าใครอยู่ใน ชลบุรี สมุทรสาคร สมุทรสงคราม หรือราชบุรี ช่วงเที่ยงลองสังเกตเสา ขวดน้ำ หรือวัตถุที่ตั้งตรงกลางแดดดูดี ๆ ครับ เพราะมีช่วงเวลาสั้น ๆ ที่เงาของมันจะหดเข้าไปอยู่แทบใต้ตัว จนมองเผิน ๆ เหมือนวัตถุนั้นกำลัง “ไร้เงา”

ไม่ใช่เงาหายไปไหน และไม่ใช่ปรากฏการณ์ลึกลับ แต่เป็นช่วงที่ ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่เกือบตรงเหนือศีรษะของพื้นที่นั้นพอดี หรือที่เราเรียกกันว่า “ดวงอาทิตย์ตั้งฉาก”

ภาพประกอบจำลองปรากฏการณ์ดวงอาทิตย์ตั้งฉากและเงาที่หดสั้นลง

ข้อมูลจากสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (NARIT) ระบุเวลาสำหรับพิกัดเขตอำเภอเมืองของทั้ง 4 จังหวัดในวันนี้ไว้ดังนี้

จุดที่น่าสนใจคือ เรามักพูดกันว่า “วันไร้เงา” แต่ในความเป็นจริง เงาไม่ได้หายไป ครับ เพียงแต่เมื่อแสงอาทิตย์ส่องลงมาเกือบตั้งฉาก เงาของวัตถุที่ตั้งตรงจะหดสั้นและตกอยู่บริเวณใต้ฐานพอดี จากมุมที่เรายืนมองจึงเหมือนกับไม่มีเงาทอดออกไปด้านข้างเหมือนตอนเช้าหรือตอนบ่าย

แล้วทำไมต้องเป็นวันนี้ และทำไมแต่ละจังหวัดไม่พร้อมกัน?

คำตอบอยู่ที่ตำแหน่งของโลกครับ

แกนโลกเอียงประมาณ 23.5 องศา เมื่อโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ตำแหน่งบนโลกที่สามารถเห็นดวงอาทิตย์อยู่ตรงเหนือศีรษะจึงค่อย ๆ เลื่อนไปมาระหว่างละติจูดประมาณ 23.5 องศาเหนือ ถึง 23.5 องศาใต้ หรือบริเวณที่เราเรียกว่า เขตร้อน

ประเทศไทยตั้งอยู่ราวละติจูด 5-20 องศาเหนือ จึงอยู่ในพื้นที่ที่ดวงอาทิตย์สามารถผ่านจุดเหนือศีรษะได้ โดยแต่ละพื้นที่ของไทยมีโอกาสเกิดปรากฏการณ์นี้ ประมาณ 2 ครั้งต่อปี

รอบแรกของปี ดวงอาทิตย์ตั้งฉากจะไล่จากภาคใต้ขึ้นไปทางเหนือในช่วงเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม ส่วนรอบที่สองจะเคลื่อนกลับจากพื้นที่ตอนเหนือของประเทศลงมาทางใต้ในช่วงเดือนกรกฎาคมถึงกันยายน

เพราะแต่ละจังหวัดอยู่คนละตำแหน่งบนโลก วันที่ดวงอาทิตย์มาอยู่ตรงกับละติจูดของพื้นที่จึงไม่เหมือนกัน นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเมื่อวานพื้นที่หนึ่งอาจเพิ่งเกิดปรากฏการณ์นี้ แต่วันนี้กลับเลื่อนมาเกิดอีกจังหวัดหนึ่งแล้ว

ภาพประกอบเปรียบเทียบเงาเมื่อแสงอาทิตย์ตกกระทบในมุมเอียง กับช่วงที่ดวงอาทิตย์อยู่เกือบเหนือศีรษะ

แต่มีอีกเรื่องที่แปลกกว่า...ทำไมไม่เกิดตอน 12:00 น. เป๊ะ?

ถ้าเรียกว่า “ดวงอาทิตย์ตรงหัวตอนเที่ยง” หลายคนอาจนึกว่าต้องเกิดเวลาเที่ยงตรง 12:00 น. แต่ดูจากตารางวันนี้จะเห็นว่ามีทั้ง 12:20 น. 12:23 น. ไปจนถึง 12:25 น.

เพราะคำว่า “เที่ยงสุริยะ” ไม่ได้หมายถึงเวลา 12:00 น. ตามนาฬิกา แต่หมายถึงช่วงที่ดวงอาทิตย์ผ่านจุดสูงสุดบนท้องฟ้าสำหรับตำแหน่งนั้นในวันนั้น

เวลานี้เปลี่ยนไปตามตำแหน่งลองจิจูดของผู้สังเกต รวมถึงความแตกต่างระหว่างเวลาสุริยะกับเวลามาตรฐานที่เราใช้ในนาฬิกา ดังนั้นแม้ประเทศไทยจะใช้เวลาเขตเดียวกันทั้งประเทศ แต่ “เที่ยงของดวงอาทิตย์” ในแต่ละพื้นที่จึงไม่จำเป็นต้องเกิดพร้อมกัน และไม่จำเป็นต้องตรง 12:00 น. พอดี

แดดลงมาตรงที่สุด แล้วทำไมไม่จำเป็นต้องร้อนที่สุด?

นี่เป็นอีกจุดที่ฟังครั้งแรกแล้วชวนสงสัย เพราะถ้าดวงอาทิตย์อยู่แทบตรงหัว แสงตกลงมาตรงที่สุด เราก็น่าจะคิดว่าวันนั้นต้องเป็นวันที่ร้อนที่สุดสิ

แต่ความร้อนที่เรารู้สึกไม่ได้ขึ้นกับมุมของดวงอาทิตย์เพียงอย่างเดียว

NARIT อธิบายว่า แม้ช่วงดวงอาทิตย์ตั้งฉาก พื้นที่นั้นจะรับพลังงานจากดวงอาทิตย์ได้มาก แต่ อุณหภูมิจริงยังขึ้นกับปัจจัยอื่นอีกหลายอย่าง เช่น ปริมาณเมฆ ฝน อิทธิพลของมรสุม และความร้อนที่สะสมอยู่ในพื้นดินกับบรรยากาศ

นึกภาพง่าย ๆ ว่าวันหนึ่งดวงอาทิตย์อยู่ในตำแหน่งเหมาะที่สุด แต่ถ้ามีเมฆหนาปกคลุมหรือมีฝนตก พลังงานจากแสงอาทิตย์ส่วนหนึ่งก็ถูกลดทอนลง ขณะที่อีกวันดวงอาทิตย์อาจไม่ได้ตั้งฉากพอดี แต่ท้องฟ้าโปร่ง อากาศนิ่ง และมีความร้อนสะสมต่อเนื่องหลายวัน วันนั้นกลับอาจร้อนกว่าได้

เพราะฉะนั้น “ดวงอาทิตย์ตั้งฉาก” กับ “วันที่อากาศร้อนที่สุด” เป็นคนละเรื่องกัน แม้มุมของแสงอาทิตย์จะเป็นหนึ่งในปัจจัยที่มีผลต่อพลังงานที่พื้นผิวโลกได้รับก็ตาม

ถ้าอยากเห็นปรากฏการณ์นี้ ต้องทำยังไง?

ไม่ต้องใช้อุปกรณ์ดาราศาสตร์ครับ และที่สำคัญ ไม่ต้องเงยหน้าจ้องดวงอาทิตย์

แค่หาวัตถุที่ตั้งตรง เช่น เสา ขวดน้ำ หรือไม้ตั้งฉากกับพื้น แล้วสังเกตเงาในช่วงใกล้เวลาที่ระบุ จะเห็นว่าเงาค่อย ๆ สั้นลง จนช่วงหนึ่งไปกองอยู่บริเวณใต้ตัววัตถุมากที่สุด ก่อนจะเริ่มยาวออกไปอีกด้านหนึ่งหลังดวงอาทิตย์ผ่านจุดสูงสุดไปแล้ว

ถ้าอยู่ต่างอำเภอจากพิกัดที่ NARIT ใช้คำนวณ เวลาอาจคลาดเคลื่อนไปเล็กน้อย จึงไม่จำเป็นต้องจับนาฬิกาให้ตรงเป๊ะเป็นวินาที

ผมว่าตรงนี้ทำให้คำว่า “ไร้เงา” น่าสนใจกว่าเดิมอยู่หน่อยครับ เพราะพอเข้าใจกลไกแล้ว เราจะรู้ว่าเงาไม่ได้หายไปเลย มันเพียงหดตัวลงมาตรงใต้สิ่งของ เพราะในช่วงเวลานั้น ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ใกล้จุดเหนือศีรษะของตำแหน่งที่เราอยู่พอดี

และทั้งหมดนี้เกิดขึ้นโดยที่เราไม่ต้องเดินทางไปดูปรากฏการณ์บนท้องฟ้าที่ไหนไกล แค่ช่วงเที่ยงลองก้มมองพื้น ก็อาจเห็นผลจากการเคลื่อนที่ของโลกและตำแหน่งของดวงอาทิตย์ซ่อนอยู่ในเงาเล็ก ๆ ใต้เท้าของเราเอง