ทำไมน้ำคงคาเคยถูกมองว่า “ไม่เน่าเสีย” วิทยาศาสตร์ตอบอย่างไร

แม่น้ำคงคา หรือ “กังก้า” คือสายน้ำที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่ออินเดีย ทั้งในด้านการดำรงชีวิต เศรษฐกิจ และศาสนา ลุ่มน้ำคงคาหล่อเลี้ยงประชากรหลายร้อยล้านคน ขณะเดียวกัน ชาวฮินดูจำนวนมากเคารพแม่น้ำสายนี้ในฐานะตัวแทนของพระแม่คงคา ความศักดิ์สิทธิ์จึงดำรงอยู่เคียงคู่กับคำถามทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับคุณภาพน้ำมานานกว่าศตวรรษ

หนึ่งในเรื่องที่ถูกกล่าวถึงมากที่สุดคือคุณสมบัติของน้ำคงคาที่ดูเหมือนจะยับยั้งแบคทีเรียบางชนิดได้ ในปี 1896 Ernest Hankin นักแบคทีเรียวิทยาชาวอังกฤษ รายงานว่าน้ำจากแม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนามีฤทธิ์บางอย่างที่สามารถทำลายเชื้ออหิวาตกโรคได้

อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญคือ Hankin ยังไม่ได้พิสูจน์ในเวลานั้นว่าสิ่งที่ทำลายแบคทีเรียคือแบคทีเรียเฟจ เขาเพียงตรวจพบฤทธิ์ฆ่าเชื้อจากปัจจัยที่ยังไม่ทราบชนิดเท่านั้น งานทบทวนประวัติศาสตร์ของแบคทีเรียเฟจในเวลาต่อมายังชี้ว่า การตีความผลทดลองของ Hankin ว่าเป็นหลักฐานของแบคทีเรียเฟจโดยตรงควรทำด้วยความระมัดระวัง

ต่อมาเมื่อวิทยาศาสตร์จุลชีววิทยาพัฒนาขึ้น นักวิทยาศาสตร์จึงรู้จัก แบคทีเรียเฟจ (Bacteriophage) ซึ่งเป็นไวรัสที่ติดเชื้อและเพิ่มจำนวนภายในแบคทีเรีย แบคทีเรียเฟจแต่ละชนิดมักมีแบคทีเรียเป้าหมายเฉพาะ จึงไม่ใช่ “ไวรัสวิเศษ” ที่สามารถกำจัดเชื้อโรคทุกชนิดในแม่น้ำได้

ดังนั้น แม้น้ำคงคาจะมีจุลชีพและแบคทีเรียเฟจตามธรรมชาติ แต่สิ่งนี้ ไม่ได้หมายความว่าน้ำจากแม่น้ำจะปลอดภัยสำหรับการดื่มโดยไม่ผ่านการบำบัด และไม่สามารถใช้เป็นหลักฐานว่าธรรมชาติสามารถกำจัดมลพิษจากชุมชนและอุตสาหกรรมได้ทั้งหมด

ปัญหามลพิษมีจริง แต่คุณภาพน้ำไม่ได้เหมือนกันตลอดทั้งสาย

อีกด้านหนึ่ง แม่น้ำคงคายังคงเผชิญแรงกดดันจากน้ำเสียชุมชนและน้ำทิ้งอุตสาหกรรม โดย National Mission for Clean Ganga ระบุว่าน้ำเสียและกิจกรรมอุตสาหกรรมเป็นแหล่งมลพิษสำคัญ โดยเฉพาะบริเวณเมืองและพื้นที่อุตสาหกรรมบางแห่ง

อย่างไรก็ตาม การอธิบายว่าแม่น้ำคงคา “สกปรกทั้งสาย” ก็ไม่ตรงกับข้อมูลล่าสุดเช่นกัน

ข้อมูลที่กระทรวง Jal Shakti ของอินเดียเปิดเผยเมื่อ 23 มีนาคม 2026 โดยอ้างผลตรวจของ Central Pollution Control Board (CPCB) จากข้อมูลปี 2025 ระบุว่า มีการติดตามคุณภาพน้ำตามลำน้ำหลักคงคา 112 จุด ใน 5 รัฐ และคุณภาพน้ำแตกต่างกันอย่างมากตามพื้นที่

ค่าความเป็นกรด-ด่างและออกซิเจนละลายน้ำผ่านเกณฑ์สำหรับการอาบน้ำในจุดตรวจทั้งหมด ส่วนค่า BOD ผ่านเกณฑ์ในพื้นที่ส่วนใหญ่ แต่ยังมีบางช่วงในรัฐอุตตรประเทศที่มีปัญหา สำหรับแบคทีเรียกลุ่ม fecal coliform บางพื้นที่ผ่านเกณฑ์ ขณะที่บางพื้นที่ยังต้องเฝ้าระวัง

ตัวอย่างที่เห็นการเปลี่ยนแปลงได้ชัดคือบริเวณ Assi Ghat เมืองพาราณสี ซึ่งค่ามัธยฐาน fecal coliform ที่ทางการรายงานลดจาก 2,500 MPN/100 mL ในปี 2014 เหลือ 790 MPN/100 mL ในปี 2025 ขณะที่บางจุดในรัฐพิหารยังมีค่าที่สูงกว่า ทำให้ไม่สามารถใช้ผลตรวจจากสถานที่แห่งเดียวแทนคุณภาพน้ำของแม่น้ำตลอดระยะทางได้

ปัญหาใหม่ที่ต้องจับตา: เชื้อดื้อยาปฏิชีวนะ

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน Journal of Environmental Chemical Engineering ในปี 2024 ศึกษาตัวอย่างน้ำและตะกอนจาก 16 จุดในแม่น้ำคงคา พบทั้งแบคทีเรียดื้อยาปฏิชีวนะ ยีนดื้อยา และจุลชีพที่อาจก่อโรค โดยหลายพื้นที่ปลายน้ำมีปริมาณตัวบ่งชี้การดื้อยาสูงกว่าจุดต้นน้ำที่สะอาดกว่า และมีความสัมพันธ์กับการปนเปื้อนจากกิจกรรมมนุษย์

ข้อมูลนี้ไม่ได้หมายความว่าเชื้อดื้อยาในแม่น้ำ “เพิ่มขึ้นทุกปี” แต่แสดงให้เห็นว่า การดื้อยาปฏิชีวนะเป็นอีกมิติหนึ่งของคุณภาพน้ำที่ควรติดตาม นอกเหนือจากตัวชี้วัดมลพิษแบบดั้งเดิม

ความจริงของแม่น้ำคงคาจึงน่าสนใจกว่าคำอธิบายว่า “สะอาด” หรือ “สกปรก” เพียงอย่างเดียว

แม่น้ำสายนี้มีประวัติการศึกษาฤทธิ์ต้านแบคทีเรียที่ย้อนไปถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 และแบคทีเรียเฟจก็เป็นกลไกทางชีวภาพที่มีอยู่จริง แต่กลไกธรรมชาติเหล่านี้ไม่สามารถนำมาใช้รับรองว่าน้ำคงคาจะปลอดภัยจากเชื้อโรค น้ำเสีย หรือสารปนเปื้อนจากกิจกรรมมนุษย์ได้

ในอีกด้านหนึ่ง ข้อมูลตรวจวัดล่าสุดก็แสดงให้เห็นว่าคุณภาพน้ำหลายพื้นที่ดีขึ้น และสถานการณ์แตกต่างกันไปตามช่วงของแม่น้ำ

ดังนั้น สิ่งที่วิทยาศาสตร์บอกเราไม่ใช่ว่า “ความเชื่อเรื่องน้ำคงคาเป็นเรื่องจริงทั้งหมด” หรือ “ผิดทั้งหมด” แต่คือปรากฏการณ์ทางธรรมชาติบางอย่างมีคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์รองรับ ขณะที่ ความปลอดภัยของน้ำต้องตัดสินจากการตรวจวัดและการบำบัด ไม่ใช่จากความเชื่อเรื่องการชำระล้างตัวเองของแม่น้ำ