อาสาสมัครทำงานฟรีไปทำไม เบื้องหลังน้ำใจ มูลนิธิ และพลังเล็กๆ ที่เปลี่ยนชีวิตคน

บางครั้งภาพที่เห็นตามข่าวคือรถกู้ภัยคันหนึ่งจอดอยู่ริมถนน อาสาสมัครกำลังช่วยคนเจ็บขึ้นรถ หรือกลุ่มคนกำลังยกถุงยังชีพฝ่าน้ำเข้าไปในชุมชน ภาพเหล่านี้มักทำให้เกิดคำถามตามมาเงียบๆ ว่า คนที่ลงแรงอยู่ตรงนั้นได้อะไรตอบแทน ทำไมต้องเสียเวลานอน เสียค่าน้ำมัน เสี่ยงอันตราย และบางครั้งต้องเจอกับเรื่องสะเทือนใจ ทั้งที่ไม่ได้รับเงินเดือนแบบงานทั่วไป

คำตอบไม่ได้มีแค่คำว่าใจบุญ เพราะชีวิตของอาสาสมัครแต่ละคนมีเหตุผลหลายชั้น บางคนเคยได้รับความช่วยเหลือมาก่อน บางคนอยากใช้ทักษะที่มีให้เกิดประโยชน์ บางคนรู้สึกว่าการนั่งดูปัญหาอยู่ไกลๆ ไม่เพียงพอ ส่วนบางคนเริ่มจากการไปทำกิจกรรมครั้งเดียว แล้วค่อยๆ พบว่าการได้อยู่ตรงจุดที่คนกำลังต้องการความช่วยเหลือ ทำให้เวลาที่เสียไปมีความหมายขึ้นมา

คำว่าไม่ได้เงินจึงต้องแยกให้ชัดระหว่าง ไม่ได้รับเงินเดือน กับ ไม่ได้รับอะไรเลย อาสาสมัครจำนวนมากไม่ได้รับค่าจ้างประจำจริง แต่สิ่งที่ได้รับอาจเป็นการฝึกอบรม ประสบการณ์ ใบรับรอง อาหารระหว่างกิจกรรม ค่าเดินทางหรือค่าใช้จ่ายบางส่วน ตลอดจนความสัมพันธ์กับคนในชุมชน รายละเอียดเหล่านี้ไม่เหมือนกันทุกองค์กร จึงไม่ควรเหมารวมว่าอาสาสมัครทุกประเภททำงานฟรีแบบไม่มีสวัสดิการ ไม่มีค่าใช้จ่าย หรือไม่มีระบบดูแลใดๆ

นโยบายอาสาสมัครของสภากาชาดไทยอธิบายภาพของอาสาสมัครไว้อย่างตรงไปตรงมา คือคนที่นำเวลา สติปัญญา และความสามารถมาช่วยงานสังคมโดยไม่หวังผลตอบแทนในลักษณะกำไรส่วนตัว นี่ไม่ได้หมายความว่าคนเหล่านั้นไม่มีค่าใช้จ่ายในชีวิต แต่หมายถึงแรงที่นำมาช่วยไม่ได้ถูกตั้งต้นด้วยการเรียกค่าจ้างเป็นรายชั่วโมงเหมือนงานรับจ้างทั่วไป

ลองมองงานของสภากาชาดไทยที่มีทั้งงานช่วยเหลือผู้ประสบภัย งานสุขภาพ งานบริจาคโลหิต งานดูแลผู้เปราะบาง และงานให้ความรู้ อาสาสมัครไม่ได้เข้าไปแทนที่บุคลากรวิชาชีพ แต่ช่วยทำให้ภารกิจไปถึงคนจำนวนมากขึ้น บางคนช่วยประสานงาน บางคนจัดของ บางคนดูแลจุดบริการ บางคนใช้ความรู้เฉพาะทาง งานเล็กๆ เหล่านี้เมื่อรวมกันเป็นเครือข่าย จะช่วยลดภาระของเจ้าหน้าที่และทำให้การช่วยเหลือไม่ต้องเริ่มจากศูนย์ทุกครั้งที่เกิดเหตุ

อีกตัวอย่างคือมูลนิธิกระจกเงา ซึ่งเปิดรับอาสาสมัครทำกิจกรรมหลายแบบ ตั้งแต่ช่วยคัดแยกสิ่งของมือสอง หนังสือ เสื้อผ้า และอุปกรณ์คอมพิวเตอร์ ไปจนถึงกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับเด็ก ผู้ป่วย และผู้สูงอายุ หน้ารับสมัครขององค์กรยังระบุรายละเอียดเวลา สถานที่ คุณสมบัติ และใบรับรองไว้อย่างชัดเจน บางกิจกรรมมีค่าลงทะเบียน เช่น 100 บาทด้วย เรื่องนี้สะท้อนว่าโลกของอาสาสมัครไม่ได้มีสูตรเดียว บางงานไม่เก็บเงิน บางงานมีค่าใช้จ่ายกิจกรรม และบางคนเข้าร่วมเพราะต้องการชั่วโมงจิตอาสาหรือประสบการณ์ประกอบการเรียน แต่แรงจูงใจเหล่านั้นไม่ได้ทำให้ความช่วยเหลือไร้ความหมาย

ส่วนงานกู้ภัยทำให้เห็นอีกด้านของอาสาสมัครชัดขึ้น เมื่อเกิดอุบัติเหตุ น้ำท่วม หรือเหตุฉุกเฉิน คนที่อยู่ใกล้พื้นที่มักเป็นกลุ่มแรกๆ ที่เข้าไปถึง มูลนิธิป่อเต็กตึ๊งมีการเผยแพร่ภารกิจของแผนกอาสาสมัครที่ลงพื้นที่ช่วยผู้ประสบอุทกภัยในจังหวัดเชียงราย ภาพของการขนของ แจกจ่ายสิ่งจำเป็น และทำงานท่ามกลางพื้นที่ประสบภัยทำให้เห็นว่าอาสาสมัครไม่ใช่เพียงคนที่ไปถ่ายรูปทำกิจกรรม แต่เป็นกำลังภาคสนามที่ต้องอาศัยการฝึก การแบ่งหน้าที่ และการทำงานร่วมกับหน่วยงานอื่น

ถึงจะไม่ได้รับเงินเดือน อาสากู้ภัยก็ยังต้องใช้เครื่องมือ น้ำมัน รถสื่อสาร ชุดป้องกัน อุปกรณ์ปฐมพยาบาล และความรู้ที่ถูกต้อง ถ้าไม่มีระบบสนับสนุน งานอาสาอาจกลายเป็นการเอาความตั้งใจดีไปเสี่ยงโดยไม่จำเป็น เพราะฉะนั้นมูลนิธิที่ทำงานจริงจึงต้องมีทั้งคนลงพื้นที่และคนหลังบ้านคอยเตรียมของ ประสานเหตุ ดูแลเอกสาร ฝึกอบรม และจัดการความปลอดภัย

งานที่ไม่ค่อยปรากฏในภาพข่าวก็มีคุณค่ามากไม่แพ้กัน มูลนิธิกระจกเงาเคยนำเสนอแนวคิดอาสาสมัครเพื่อผู้ป่วยเด็กในโรงพยาบาล โดยมุ่งเพิ่มความสุขและลดความตึงเครียดในช่วงเวลาที่เด็กต้องอยู่ในสภาพแวดล้อมซึ่งเต็มไปด้วยการรักษาและความกังวล อาสาสมัครบางคนไม่ได้จับเปลหรือยกของหนัก เพียงอ่านหนังสือ เล่นเกม พูดคุย หรือทำกิจกรรมสร้างสรรค์กับเด็ก ภารกิจแบบนี้อาจดูเล็กเมื่อเทียบกับงานฉุกเฉิน แต่สำหรับคนที่กำลังกลัวโรงพยาบาล การมีใครสักคนเข้ามาช่วยให้ช่วงเวลาหนึ่งเบาลง ถือเป็นความช่วยเหลือที่จับต้องได้

บางโครงการยังลงพื้นที่เยี่ยมผู้ป่วยและผู้สูงอายุที่ครอบครัวมีความลำบาก การพูดคุยไม่ใช่การรักษาโรคและไม่ใช่การแก้ปัญหาทั้งหมด แต่ช่วยให้คนที่ถูกทิ้งให้อยู่กับความทุกข์ลำพังมีคนรับฟัง เมื่อความช่วยเหลือแบบนี้เกิดขึ้นต่อเนื่อง ความสัมพันธ์ในชุมชนก็เริ่มกลับมา คนป่วยไม่ได้ถูกมองเป็นเพียงเคสหนึ่งในรายการ แต่ถูกมองเป็นคนคนหนึ่งที่ยังมีเรื่องราว มีความรู้สึก และต้องการการเชื่อมโยงกับสังคม

แล้วมูลนิธิอยู่ได้อย่างไร ถ้าอาสาสมัครไม่รับเงิน คำตอบคือการทำงานของมูลนิธิประกอบด้วยหลายส่วน เงินบริจาคอาจถูกใช้กับอุปกรณ์ ยานพาหนะ น้ำมัน ค่าเช่าสถานที่ ระบบสื่อสาร ค่าดูแลผู้รับประโยชน์ ค่าอบรม และค่าจ้างบุคลากรประจำที่ต้องทำงานทุกวัน งานบางอย่างต้องใช้คนเต็มเวลา เช่น บัญชี ประสานงาน จัดซื้อ ดูแลข้อมูล หรือรับสายฉุกเฉิน การมีเจ้าหน้าที่ได้รับค่าจ้างไม่ได้แปลว่าเงินบริจาคหายไป แต่ต้องดูว่าค่าจ้างนั้นสมเหตุสมผล โปร่งใส และเกี่ยวข้องกับภารกิจหรือไม่

มูลนิธิที่ทำงานเป็นระบบจึงควรอธิบายได้ว่าเงินเข้าจากไหน ใช้กับอะไร มีรายงานผลอย่างไร และผู้บริจาคตรวจสอบข้อมูลได้ทางใด กรมสรรพากรมีรายชื่อมูลนิธิและสถานสาธารณกุศลที่ผู้บริจาคสามารถตรวจสอบสิทธิการลดหย่อนได้ รวมถึงมีระบบ e-Donation สำหรับบันทึกข้อมูลการบริจาค การมีชื่ออยู่ในระบบเหล่านี้ไม่ได้รับประกันว่าองค์กรทุกแห่งจะบริหารดีเลิศ แต่เป็นจุดเริ่มต้นให้ตรวจสอบก่อนโอนเงิน และช่วยแยกองค์กรที่มีข้อมูลชัดเจนออกจากการขอรับบริจาคแบบคลุมเครือ

แรงจูงใจของอาสาสมัครก็ไม่จำเป็นต้องบริสุทธิ์แบบในนิยาย คนหนึ่งอาจอยากช่วยคน ขณะเดียวกันก็อยากฝึกการสื่อสาร อีกคนอาจอยากได้ประสบการณ์ทำงานด้านสังคม บางคนอยากพบคนที่คิดคล้ายกัน หรืออยากกลับไปตอบแทนชุมชนที่เคยดูแลครอบครัว ความตั้งใจหลายอย่างอยู่ร่วมกันได้ ไม่ได้ทำให้ความช่วยเหลือด้อยค่าลง

รายงานของโครงการอาสาสมัครแห่งสหประชาชาติชี้ว่า งานอาสาสมัครเชื่อมโยงกับความเป็นอยู่ที่ดี การพัฒนาทักษะ ความไว้วางใจในสังคม และความสามารถของชุมชนในการรับมือวิกฤต จุดสำคัญอยู่ตรงนี้ อาสาสมัครไม่ได้ช่วยเฉพาะคนที่ได้รับของหรือได้รับบริการ แต่ยังสร้างเครือข่ายคนที่รู้จักกันมากขึ้น เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน คนเหล่านี้ประสานงานกันได้เร็วกว่าเดิม รู้ว่าควรติดต่อใคร และรู้ว่าชุมชนมีทรัพยากรอะไรเหลืออยู่บ้าง

ถึงกระนั้น งานอาสาก็ไม่ได้มีแต่ด้านสวยงาม อาสาสมัครอาจเหนื่อยล้า เจอภาพสะเทือนใจ เสี่ยงอันตราย หรือถูกคาดหวังให้ช่วยทุกเรื่องจนไม่มีเวลาชีวิตของตัวเอง บางองค์กรอาจบริหารไม่ดี มีการใช้งบประมาณไม่ชัด หรือให้คนที่ยังไม่ผ่านการอบรมเข้าไปทำงานเกินความสามารถ การช่วยสังคมจึงต้องเดินคู่กับการรู้ขอบเขตของตัวเอง

ถ้าต้องการเริ่มต้น อาจเลือกงานที่ตรงกับเวลาและทักษะก่อน ไม่จำเป็นต้องกระโดดไปทำภารกิจเสี่ยงภัยทันที ตรวจสอบชื่อองค์กร ภารกิจ สถานที่ทำงาน ค่าใช้จ่าย การอบรม ประกันหรืออุปกรณ์ป้องกันให้ละเอียด ถ้าเป็นการบริจาค ควรดูช่องทางทางการ ขอหลักฐาน และตรวจรายงานการใช้เงิน อย่าโอนเพราะเห็นภาพเศร้าเพียงอย่างเดียว และอย่าเชื่อว่าการถามเรื่องบัญชีเป็นการใจแคบ เพราะความโปร่งใสคือสิ่งที่ช่วยปกป้องทั้งผู้ให้ ผู้รับ และอาสาสมัคร

มูลนิธิหรือกลุ่มอาสาสมัครจึงไม่ได้อยู่ได้เพราะคนดีไม่กี่คนยอมเหนื่อยฟรี แต่อยู่ได้จากการประกอบกันของแรง เวลา เงินบริจาค ความรู้ ระบบจัดการ และความไว้ใจ คนหนึ่งลงพื้นที่ อีกคนคัดของ อีกคนทำบัญชี อีกคนขับรถ อีกคนช่วยประชาสัมพันธ์ ทุกบทบาททำให้ความช่วยเหลือเดินทางไปถึงคนที่กำลังรออยู่

สิ่งที่น่าคิดที่สุดอาจไม่ใช่คำถามว่าอาสาสมัครได้อะไร แต่คือสังคมจะเป็นอย่างไรถ้าทุกคนรอให้คนอื่นเป็นฝ่ายช่วยก่อน เพราะในวันที่เกิดเหตุ คนที่ช่วยเราอาจไม่ใช่คนรู้จัก ไม่ใช่ญาติ และไม่ใช่คนที่มีเวลาว่างมากที่สุด แต่อาจเป็นคนธรรมดาคนหนึ่งที่ตัดสินใจว่า วันนี้ขอใช้แรงที่มีทำให้ชีวิตของใครสักคนหนักน้อยลงอีกนิด