โทษประหารชีวิตทั่วโลก ทำไมคำตัดสินถึงไม่เท่ากับการประหารจริง

คำพิพากษาประหารชีวิตฟังดูเหมือนจุดจบที่เกิดขึ้นทันที แต่ในโลกจริง คำตัดสินกับการลงมือประหารเป็นคนละขั้นตอนกันโดยสิ้นเชิง ระหว่างสองจุดนั้นอาจมีการอุทธรณ์ฎีกา การตรวจสอบพยานหลักฐาน การขอพระราชทานอภัยโทษ การลดโทษ รวมถึงการตัดสินใจทางนโยบายของรัฐเข้ามาเกี่ยวข้องอีกหลายชั้น

ประเด็นนี้จึงไม่ได้มีแค่คำถามว่าคนก่อเหตุสมควรตายหรือไม่ แต่ยังมีคำถามที่หนักไม่แพ้กันว่า รัฐมีสิทธิ์ตัดสินใจปลิดชีวิตคนได้เด็ดขาดแค่ไหน หากระบบศาลเกิดความผิดพลาดขึ้นมา และการประหารช่วยทำให้สังคมปลอดภัยขึ้นจริงหรือเปล่า

เริ่มจากภาพใหญ่ของโลกก่อน ข้อมูลที่เป็นปัจจุบันถึงวันที่ 31 ธันวาคม 2568 แบ่งสถานะประเทศเกี่ยวกับโทษประหารออกเป็นหลายกลุ่ม

• 113 ประเทศยกเลิกโทษประหารสำหรับความผิดทุกประเภทแล้ว

• 9 ประเทศยังเก็บไว้เฉพาะความผิดพิเศษ เช่น ความผิดทางทหารหรือสถานการณ์สงคราม

• 23 ประเทศยังมีโทษประหารในกฎหมาย แต่ไม่ประหารใครมาอย่างน้อย 10 ปี หรือมีแนวนโยบายไม่ใช้จริง

• 54 ประเทศยังคงโทษประหารสำหรับความผิดทั่วไป เช่น ฆาตกรรม

ดังนั้น ประเทศที่ยังมีโทษประหารในกฎหมายมีจำนวนไม่น้อย แต่ประเทศที่ลงมือประหารจริงเป็นประจำมีจำนวนน้อยกว่านั้นมาก

ประเทศที่ยังคงโทษประหารสำหรับความผิดทั่วไป 54 ประเทศ ได้แก่ อัฟกานิสถาน แอนติกาและบาร์บูดา บาฮามาส บาห์เรน บังกลาเทศ บาร์เบโดส เบลารุส เบลีซ บอตสวานา จีน โคโมโรส สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก คิวบา โดมินิกา อียิปต์ เอธิโอเปีย แกมเบีย กายอานา อินเดีย อินโดนีเซีย อิหร่าน อิรัก จาเมกา ญี่ปุ่น จอร์แดน คูเวต เลบานอน เลโซโท ลิเบีย มาเลเซีย เมียนมา ไนจีเรีย เกาหลีเหนือ โอมาน ปากีสถาน รัฐปาเลสไตน์ กาตาร์ เซนต์คิตส์และเนวิส เซนต์ลูเซีย เซนต์วินเซนต์และเกรนาดีนส์ ซาอุดีอาระเบีย สิงคโปร์ โซมาเลีย ซูดานใต้ ซูดาน ซีเรีย ไต้หวัน ไทย ตรินิแดดและโตเบโก ยูกันดา สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ สหรัฐอเมริกา เวียดนาม และเยเมน

แต่ถ้าถามว่าประเทศไหนใช้โทษประหารอย่างต่อเนื่องและมีตัวเลขสูง ประเทศที่มีข้อมูลว่าประหารทุกปีตลอดช่วง 5 ปีที่ผ่านมา ได้แก่ จีน อียิปต์ อิหร่าน อิรัก เกาหลีเหนือ ซาอุดีอาระเบีย โซมาเลีย สหรัฐอเมริกา เวียดนาม และเยเมน

ในปี 2568 แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนลบันทึกการประหารชีวิตได้อย่างน้อย 2,707 ครั้งใน 17 ประเทศ เพิ่มขึ้นจากอย่างน้อย 1,518 ครั้งในปี 2567 ตัวเลขนี้ยังไม่รวมการประหารในจีนอีกหลายพันครั้งที่เชื่อว่าเกิดขึ้นแต่ไม่มีข้อมูลเปิดเผยต่อสาธารณะ อิหร่านมีตัวเลขที่บันทึกได้อย่างน้อย 2,159 ครั้ง ซาอุดีอาระเบียอย่างน้อย 356 ครั้ง เยเมนอย่างน้อย 51 ครั้ง และสหรัฐอเมริกา 47 ครั้ง

ตัวเลขเหล่านี้ทำให้เห็นว่า คำว่าเก็บโทษประหารไว้ในกฎหมายกับคำว่าใช้โทษประหารจริงเป็นคนละเรื่องกัน บางประเทศมีคำพิพากษาประหารจำนวนมากแต่ไม่ลงมือเป็นเวลาหลายปี ขณะที่บางประเทศมีระบบที่เดินหน้าไปจนถึงการประหารอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะคดีที่เกี่ยวข้องกับยาเสพติด การก่อการร้าย หรือความผิดที่ถูกมองว่าเป็นภัยต่อรัฐ

แล้วทำไมคนถูกตัดสินประหารจึงไม่ได้ถูกประหารทันที เหตุผลแรกคือคำพิพากษาศาลชั้นต้นยังไม่ใช่คำตัดสินสุดท้าย ผู้ต้องหาหรือจำเลยยังมีสิทธิ์อุทธรณ์และฎีกา หากศาลชั้นสูงพบว่าพยานหลักฐานมีปัญหา การสอบสวนไม่ชอบด้วยกฎหมาย หรือการลงโทษหนักเกินข้อเท็จจริง คำพิพากษาอาจถูกยกเลิก เปลี่ยนแปลง หรือลดโทษได้

คดีที่มีโทษถึงประหารยังต้องผ่านการตรวจสอบอย่างละเอียดกว่าคดีทั่วไป เพราะผลลัพธ์ไม่สามารถย้อนกลับได้ ระบบกฎหมายจึงเปิดช่องให้ทบทวนคำพิพากษาหลายระดับ การมีทนาย การตรวจพยานหลักฐาน และการใช้สิทธิ์ตามกระบวนการไม่ได้แปลว่ารัฐกำลังเข้าข้างผู้ก่อเหตุ แต่เป็นหลักประกันว่าการลงโทษจะไม่เกิดจากความรีบร้อน

ในประเทศไทย โทษประหารยังมีอยู่ในกฎหมาย และถูกใช้กับความผิดบางประเภท รวมถึงคดีเกี่ยวกับยาเสพติด ไทยจึงยังถูกจัดอยู่ในกลุ่มประเทศที่คงโทษประหารไว้ ไม่ใช่ประเทศที่ยกเลิกแล้ว

การประหารครั้งล่าสุดของไทยเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 18 มิถุนายน 2561 เป็นการฉีดยา และนับจากนั้นยังไม่มีการประหารชีวิตครั้งใหม่จนถึงข้อมูลล่าสุด การหยุดลงมือหลายปีไม่ได้ทำให้โทษประหารหายไปจากกฎหมาย แต่สะท้อนว่ารัฐเลือกใช้มาตรการนี้อย่างจำกัดและต้องผ่านขั้นตอนทางกฎหมายกับนโยบายหลายชั้น

โดยสรุป กระบวนการไทยจะต้องผ่านการพิจารณาของศาลหลายระดับก่อน คำพิพากษาจึงจะถึงที่สุด หลังจากนั้นกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญายังมีช่วงเวลารอก่อนการประหาร และหากมีการยื่นคำร้องขอพระราชทานอภัยโทษ การดำเนินการจะถูกเลื่อนตามขั้นตอน คำร้องอาจนำไปสู่การยกโทษ เปลี่ยนโทษประหารเป็นจำคุกตลอดชีวิต หรือลดโทษตามหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง

นี่คือเหตุผลที่คนซึ่งถูกตัดสินประหารอาจใช้ชีวิตอยู่ในเรือนจำอีกหลายปี คดีอาจอยู่ระหว่างอุทธรณ์ คำร้องอภัยโทษอาจยังไม่ได้รับการพิจารณา หรือรัฐอาจยังไม่มีคำสั่งให้ดำเนินการ เมื่อมีขั้นตอนเหล่านี้ คำว่าโทษประหารจึงยังเป็นสถานะทางกฎหมาย ไม่ใช่กำหนดการที่แปลว่าจะต้องถูกประหารในวันรุ่งขึ้น

แล้วเหตุผลอะไรที่หลายประเทศไม่อยากใช้โทษประหาร แม้คดีจะโหดร้ายจนแทบให้อภัยไม่ได้

• ความผิดพลาดแก้คืนไม่ได้ ระบบยุติธรรมทำจากพยานหลักฐานและการตัดสินของมนุษย์ จึงมีโอกาสเกิดการจับผิดตัว พยานให้การเท็จ การบังคับรับสารภาพ การปกปิดหลักฐาน หรือทนายทำงานไม่เต็มที่ หากจำคุกยังมีโอกาสรื้อคดีและปล่อยตัวได้ แต่การประหารไม่มีทางคืนชีวิตให้ผู้บริสุทธิ์

• ยังไม่มีหลักฐานชัดว่าโทษประหารยับยั้งอาชญากรรมได้ดีกว่าจำคุกตลอดชีวิต คนก่อเหตุจำนวนหนึ่งตัดสินใจจากอารมณ์ ความมึนเมา โรคทางจิต ความแค้น หรือสถานการณ์เฉพาะหน้า ไม่ได้คำนวณโทษอย่างมีเหตุผล งานศึกษาระหว่างประเทศจึงยังไม่พบข้อสรุปน่าเชื่อถือว่า การประหารทำให้คดีฆาตกรรมลดลงมากกว่าการจำคุกตลอดชีวิต

• โทษประหารอาจตกกับคนที่เสียเปรียบ คนยากจน คนที่ไม่มีทนายเก่ง คนต่างภาษา หรือกลุ่มชาติพันธุ์บางกลุ่มอาจเข้าถึงการต่อสู้คดีได้ไม่เท่ากัน ความรุนแรงของโทษจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับความผิดเพียงอย่างเดียว แต่อาจขึ้นอยู่กับคุณภาพของกระบวนการยุติธรรมที่ได้รับ

• รัฐต้องระวังการใช้อำนาจเป็นเครื่องมือทางการเมือง ในบางประเทศ โทษประหารไม่ได้ใช้เฉพาะกับฆาตกร แต่ถูกใช้กับผู้ประท้วง ฝ่ายตรงข้ามทางการเมือง หรือผู้ถูกกล่าวหาว่าเป็นภัยต่อรัฐ การให้รัฐมีอำนาจปลิดชีวิตจึงต้องระวังไม่ให้กลายเป็นเครื่องมือสร้างความกลัว

• ความปลอดภัยของสังคมทำได้โดยไม่ต้องประหาร การจำคุกตลอดชีวิตหรือการควบคุมตัวอย่างเข้มงวดสามารถป้องกันไม่ให้ผู้ก่อเหตุออกไปทำร้ายคนอื่นได้ ขณะเดียวกันยังเปิดช่องให้ทบทวนคดี หากภายหลังพบหลักฐานใหม่

จุดที่ทำให้เรื่องนี้ถกเถียงหนักคือ คนจำนวนมากไม่ได้คัดค้านการลงโทษ แต่คัดค้านการลงโทษที่ไม่มีทางแก้ไข หลายครอบครัวของผู้เสียหายย่อมรู้สึกว่าความตายของคนในครอบครัวไม่ควรถูกตอบด้วยคำว่าให้อภัย และความรู้สึกนี้มีน้ำหนักจริง การคัดค้านโทษประหารจึงไม่ควรถูกตีความว่าเป็นการลดทอนความสูญเสียของเหยื่อ

คำถามสำคัญอาจไม่ใช่ผู้ก่อเหตุสมควรได้รับความเมตตาหรือไม่ แต่คือรัฐควรมีอำนาจทำสิ่งที่ย้อนคืนไม่ได้หรือไม่ ในวันที่หลักฐานยังอาจผิดพลาดและกระบวนการยุติธรรมยังไม่สมบูรณ์

ประเทศไทยจึงอยู่ในภาวะกึ่งกลาง คือยังไม่ยกเลิกโทษประหาร แต่ก็ไม่ได้ใช้เป็นประจำ การที่ผู้ถูกตัดสินจำนวนหนึ่งไม่ได้ถูกประหารไม่ได้หมายความว่าคดีถูกลืม หรือผู้ก่อเหตุหลุดพ้นจากความผิดเสมอไป หากเป็นผลจากสิทธิ์อุทธรณ์ การตรวจสอบซ้ำ การขออภัยโทษ และท่าทีของรัฐที่ต้องชั่งระหว่างการลงโทษ ความปลอดภัยของประชาชน หลักสิทธิมนุษยชน และความเสี่ยงจากความผิดพลาด

สุดท้ายแล้ว การมีโทษประหารในกฎหมายไม่ได้แปลว่าทุกคดีจะจบด้วยการประหารจริง และการไม่ประหารก็ไม่ได้แปลว่าไม่ลงโทษ คำตอบของแต่ละประเทศขึ้นอยู่กับว่าระบบยุติธรรมต้องการเน้นการแก้แค้น การป้องกันอาชญากรรม การคุ้มครองสิทธิ หรือการรักษาอำนาจของรัฐมากกว่ากัน