ปราสาทเขาพระวิหาร ศาสนสถานเก่าแก่บนหน้าผา ปมพิพาทไทยกัมพูชา ประวัติศาสตร์ เส้นเขตแดน และคำตัดสินศาลโลก

"

ยืนอยู่บนลานหินของปราสาทเขาพระวิหารแล้วมองออกไปไกลสุดสายตา ภาพที่เห็นไม่ใช่แค่โบราณสถานเก่าแก่กลางเทือกเขา แต่เป็นหน้าผา ทางเดินหิน วิหาร และผืนแผ่นดินที่ทำให้ประวัติศาสตร์ของไทยกับกัมพูชาผูกติดกันแน่น เรื่องของสถานที่แห่งนี้จึงไม่ได้มีแค่คำถามว่าใครสร้างหรือสร้างเมื่อไร แต่ยังมีอำนาจ แผนที่ กฎหมายระหว่างประเทศ และความรู้สึกของผู้คนตามแนวชายแดนเข้ามาอยู่ในภาพเดียวกัน

เขาพระวิหาร หรือเปรี๊ยะวิเฮียร์ในภาษาเขมร ตั้งอยู่บนขอบที่ราบสูงของเทือกเขาดงรัก มองลงไปเห็นที่ราบกัมพูชา ข้อมูลยูเนสโกระบุว่าพื้นที่นี้มีประวัติย้อนไปถึงคริสต์ศตวรรษที่ 9 ส่วนกลุ่มอาคารหลักสร้างขึ้นในช่วงครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 11 เพื่อถวายแด่พระศิวะ ทางเดิน ลานหิน และบันไดเชื่อมต่อกันตามแนวยาวประมาณ 800 เมตร ลวดลายแกะสลักสะท้อนฝีมือช่างเขมรโบราณ ขณะที่หน้าผาทำให้สถาปัตยกรรมกับภูมิทัศน์กลายเป็นประสบการณ์เดียวของสถานที่

— จากพื้นที่วัฒนธรรมร่วม สู่เส้นแบ่งของรัฐชาติ —

ในสมัยอาณาจักรเขมรโบราณ พรมแดนไม่ได้ถูกกำหนดด้วยเส้นบนแผนที่แบบรัฐชาติสมัยใหม่ ผู้คน การค้า ภาษา ความเชื่อ และศาสนสถานเคลื่อนผ่านพื้นที่กว้างกว่าขอบเขตประเทศปัจจุบัน ปราสาทจึงถูกสร้างขึ้นตามเครือข่ายอำนาจและเส้นทางศาสนาในเวลานั้น ไม่ได้สร้างขึ้นเพื่อเป็นเครื่องหมายของเส้นเขตแดนไทยหรือกัมพูชาแบบที่เข้าใจกันภายหลัง

ปมชัดขึ้นในช่วงการทำข้อตกลงระหว่างสยามกับฝรั่งเศสต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 อนุสัญญา ค.ศ. 1904 กำหนดหลักการบางส่วนให้แนวเขตแดนเดินตามสันปันน้ำ ต่อมามีแผนที่ที่รู้จักกันในคดีระหว่างประเทศว่าแผนที่ภาคผนวก 1 ซึ่งวางปราสาทเขาพระวิหารไว้ทางฝั่งกัมพูชา ความแตกต่างระหว่างข้อความในสนธิสัญญากับเส้นในแผนที่ กลายเป็นหัวใจของข้อพิพาท

— คำตัดสินปี 1962 และสิ่งที่คำตัดสินไม่ได้บอก —

วันที่ 15 มิถุนายน ค.ศ. 1962 ศาลโลกพิพากษาให้ปราสาทพระวิหารอยู่ภายใต้อธิปไตยของกัมพูชา และระบุว่าฝ่ายไทยมีหน้าที่ถอนกำลังทหาร ตำรวจ หรือผู้ดูแลที่ประจำอยู่ในปราสาทหรือบริเวณใกล้เคียง เหตุผลสำคัญเกี่ยวข้องกับแผนที่ภาคผนวก 1 และการที่ฝ่ายสยามในอดีตไม่ได้คัดค้านแผนที่ในเวลาที่ศาลเห็นว่าควรคัดค้าน

ต้องแยก “ตัวปราสาท” ออกจาก “เส้นเขตแดนทุกจุดรอบพื้นที่” คำพิพากษาปี 1962 วินิจฉัยประเด็นเกี่ยวกับปราสาทและบริเวณใกล้เคียงตามขอบเขตของคดี ไม่ได้ลากเส้นเขตแดนไทย–กัมพูชาทั้งแนวให้เสร็จในครั้งเดียว การสรุปว่าไทยเสียพื้นที่ทั