อนุญาตให้เพื่อนบ้านใช้ที่ดินเกิน 10 ปียังไม่ใช่ครอบครองปรปักษ์

คำว่า “เกิน 10 ปี” มักทำให้เจ้าของที่ดินตกใจ เพราะได้ยินกันบ่อยว่าปล่อยให้ใครใช้ที่ดินนานสิบปีแล้วอาจเสียที่ดินให้คนนั้น แต่กฎหมายไม่ได้ดูแค่ปฏิทินว่าครบสิบปีหรือยัง สิ่งสำคัญกว่าคือ ตลอดเวลานั้นอีกฝ่ายครอบครองที่ดินในฐานะอะไร

สมมติบ้านหนึ่งมีพื้นที่ว่างหลังบ้าน เพื่อนบ้านเดินมาขอว่าอยากใช้ปลูกพริก กะเพรา มะเขือ เจ้าของตอบว่าใช้ได้เพราะปล่อยไว้ก็รก หลังจากนั้นเพื่อนบ้านปลูกผักต่อเนื่อง 12 ปี เจ้าของเห็นมาตลอด ไม่เคยเก็บค่าเช่าและไม่เคยไล่ออก สถานการณ์แบบนี้โดยหลักยังไม่ใช่เหตุที่ทำให้เพื่อนบ้านได้กรรมสิทธิ์เพียงเพราะเวลาผ่านเกินสิบปี

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382 วางเงื่อนไขของการครอบครองปรปักษ์ไว้หลายอย่างพร้อมกัน ผู้ครอบครองต้องครอบครองทรัพย์สินของผู้อื่นโดยสงบ โดยเปิดเผย และที่สำคัญคือต้องมี “เจตนาเป็นเจ้าของ” ติดต่อกันครบสิบปีสำหรับอสังหาริมทรัพย์ การปลูกผักให้ใครเห็นทุกวันจึงอาจเข้าเงื่อนไขเรื่องเปิดเผย แต่ไม่ได้หมายความว่าจะผ่านเงื่อนไขเรื่องเจตนาเป็นเจ้าของโดยอัตโนมัติ

ถ้าจุดเริ่มต้นคือเพื่อนบ้านมาขอใช้ และเจ้าของตอบตกลง ความสัมพันธ์ตั้งต้นมีน้ำหนักไปในทางว่าเพื่อนบ้านยอมรับอยู่แล้วว่าที่ดินเป็นของเจ้าของ เพียงได้รับอนุญาตให้เข้ามาใช้ประโยชน์ การใช้พื้นที่จึงอาศัยสิทธิหรือความยินยอมจากเจ้าของ ไม่ใช่เข้ามายึดถือเสมือนที่ดินของตนเอง

แนวคำพิพากษาศาลฎีกามีตัวอย่างชัดเจน เช่น คำพิพากษาฎีกาที่ 385/2544 ซึ่งมีข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการอยู่อาศัยในที่ดินโดยได้รับอนุญาต แม้ครอบครองอยู่เป็นเวลานาน ศาลก็วินิจฉัยว่าหากยังอาศัยสิทธิของเจ้าของและไม่มีการเปลี่ยนลักษณะแห่งการยึดถือ การอยู่มานานเพียงใดก็ไม่ทำให้ได้กรรมสิทธิ์จากการครอบครองปรปักษ์ หลักเดียวกันสะท้อนอยู่ในแนวคำพิพากษาอื่นเกี่ยวกับผู้ที่เริ่มต้นครอบครองโดยอาศัยสิทธิจากเจ้าของ

จุดที่เจ้าของควรระวังจริงๆ อยู่ตรงคำว่า “เปลี่ยนลักษณะแห่งการยึดถือ” มาตรา 1381 กำหนดหลักสำหรับผู้ที่เดิมยึดถือทรัพย์สินแทนผู้อื่นว่า การจะเปลี่ยนมาเป็นยึดถือเพื่อตนต้องมีเหตุทางกฎหมายรองรับ เช่น มีการบอกกล่าวไปยังผู้ครอบครองเดิมว่าไม่ประสงค์จะยึดถือแทนอีกต่อไป เพราะฉะนั้นคนที่เข้ามาโดยได้รับอนุญาตไม่สามารถเพียงคิดอยู่ในใจหลังผ่านไปหลายปีว่า “ต่อจากนี้ถือว่าเป็นของตัวเอง” แล้วเอาระยะเวลาตั้งแต่วันแรกมานับเป็นสิบปีได้ทันที

ตัวอย่างเช่น อนุญาตให้ปลูกผักตั้งแต่ปี 2553 ต่อมา