ย้อนคิดถึง “มะขวิด” ผลไม้วันวานที่หลายคนอาจลืมไปแล้ว

ย้อนกลับไปในวัยเยาว์ของผู้เขียน มีผลไม้ชนิดหนึ่งที่เคยพบเห็นตามคันคลองและบริเวณใกล้บ้าน ต้นมีหนาม ผลกลม เปลือกแข็ง สีออกเทา ๆ นั่นก็คือ “มะขวิด”

หากพูดถึงผลไม้ที่คนไทยคุ้นเคย หลายคนอาจนึกถึงมะม่วง มะขาม หรือมะยมก่อน แต่มะขวิดก็เป็นอีกชื่อหนึ่งที่คนรุ่นปู่ย่าตายายจำนวนไม่น้อยคุ้นหู สำหรับผู้เขียนแล้ว มันเป็นหนึ่งในรสชาติที่พาให้นึกย้อนกลับไปถึงวันวานและช่วงวัยเด็ก

มะขวิดคืออะไร?

มะขวิดมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Limonia acidissima L. อยู่ในวงศ์ Rutaceae หรือวงศ์ส้ม ซึ่งเป็นวงศ์เดียวกับส้มและมะนาว ข้อมูลจากอุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่ามะขวิดมีถิ่นกระจายพันธุ์เดิมในเอเชียใต้ และจัดเป็นพืชนำเข้าในประเทศไทย ไม่ใช่พืชที่มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมในไทย

ดังนั้น หากเรียกมะขวิดว่าเป็น “ผลไม้พื้นบ้าน” ก็ควรเข้าใจในความหมายของผลไม้ที่เคยอยู่ในวิถีชีวิตและความทรงจำของผู้คนในหลายพื้นที่ มากกว่าจะหมายความว่าเป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย

ลักษณะต้นมะขวิด

มะขวิดเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง กิ่งก้านมีหนามแหลม เปลือกต้นออกสีเทา ใบเป็นใบประกอบ และเมื่อขยี้ใบจะมีกลิ่นหอมเฉพาะตัว มหาวิทยาลัยสวนดุสิตระบุว่าต้นมีความสูงประมาณ 10–15 เมตร และตามกิ่งก้านมีหนามแข็ง จึงควรระมัดระวังเมื่อต้องเข้าใกล้ต้น

ลักษณะผลและเนื้อ

จุดที่ทำให้มะขวิดจำได้ง่ายที่สุดน่าจะเป็น ผลที่มีเปลือกแข็งมาก รูปร่างค่อนข้างกลม เปลือกสีเทาอมขาว เมื่อผลสุกและกะเทาะเปลือกออก จะพบเนื้อด้านในสีน้ำตาลเข้ม ลักษณะค่อนข้างเหนียว มีกลิ่นเฉพาะตัว และมีเมล็ดจำนวนมากแทรกอยู่ในเนื้อ

ใครที่ไม่เคยเห็นมาก่อนอาจสงสัยด้วยซ้ำว่า ผลแข็ง ๆ แบบนี้รับประทานได้จริงหรือ แต่เมื่อเปิดออกแล้ว เนื้อด้านในกลับเป็นส่วนที่หลายคนจดจำได้ดี

รสชาติของมะขวิด

มะขวิดสุกมีรสหวานอมเปรี้ยว พร้อมกลิ่นหอมที่ค่อนข้างเป็นเอกลักษณ์ เนื้อผลสามารถรับประทานสดได้ และยังมีการนำมาคลุกน้ำตาล เกลือ หรือพริกเกลือเพื่อเพิ่มรสชาติ รวมถึงนำไปแปรรูปเป็นเครื่องดื่ม แยม หรือมะขวิดกวนได้ด้วย

สำหรับคนที่เคยกินตอนเด็ก ๆ เพียงได้กลิ่นหรือได้ชิมอีกครั้ง บางทีก็เหมือนภาพความทรงจำเดิม ๆ กลับมา ทั้งรสหวาน เปรี้ยว เค็ม และเผ็ดจากเครื่องปรุงที่คลุกเข้าด้วยกัน

จุดเด่นที่ทำให้มะขวิดจำง่าย

มะขวิดมีลักษณะที่ค่อนข้างแตกต่างจากผลไม้ทั่วไป ทั้งต้นที่มีหนาม ใบประกอบขนาดเล็ก ผลเปลือกแข็ง เนื้อด้านในสีเข้ม มีเมล็ดมาก และมีกลิ่นเฉพาะตัว

โดยเฉพาะเปลือกที่แข็งจนต้องกะเทาะออกก่อนกิน ทำให้การกินมะขวิดมีขั้นตอนและมีภาพจำต่างจากผลไม้ที่เพียงปอกเปลือกก็รับประทานได้ทันที

มะขวิดกับความทรงจำของคนรุ่นก่อน

ในอดีต ผลไม้รอบบ้านไม่ได้มีหน้าที่เป็นเพียงอาหารเท่านั้น แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน เด็ก ๆ อาจเฝ้ารอช่วงที่ต้นไม้ใกล้บ้านออกผล แล้วเก็บมากินโดยไม่ต้องเดินเข้าตลาดหรือซูเปอร์มาร์เก็ต

มะขวิดก็เป็นหนึ่งในผลไม้ที่ผู้เขียนจำได้จากบรรยากาศเช่นนั้น เมื่อสภาพแวดล้อมและวิถีชีวิตเปลี่ยนไป ภาพของต้นมะขวิดตามคันคลองหรือบริเวณใกล้บ้านจึงอาจไม่คุ้นตาสำหรับคนรุ่นใหม่เหมือนที่เคยเป็นในความทรงจำของคนรุ่นก่อน

มะขวิด ไม่ใช่เพียงผลไม้ แต่เป็นรสชาติของวันวาน

คุณค่าของมะขวิดสำหรับหลายคนจึงอาจไม่ได้อยู่เพียงที่รสชาติ แต่ยังอยู่ในเรื่องราวที่ติดมากับผลไม้ลูกหนึ่ง ทั้งภาพต้นไม้ข้างบ้าน การทุบเปลือกแข็งออก แล้วนำเนื้อมาคลุกน้ำตาล เกลือ หรือพริกก่อนแบ่งกันกิน

สำหรับใครบางคน มะขวิดอาจเป็นเพียงผลไม้ชนิดหนึ่ง แต่สำหรับอีกหลายคน มันคือ รสชาติของความทรงจำในวัยเด็ก และเป็นชื่อของผลไม้วันวานที่เมื่อได้ยินอีกครั้ง ก็อดไม่ได้ที่จะนึกถึงเรื่องราวเก่า ๆ ที่เคยผ่านเข้ามาในชีวิต