ทำไมเห็นคนอื่นหาวแล้วถึงหาวตาม

อาการ “เห็นคนอื่นหาวแล้วหาวตาม” เรียกว่า การหาวตาม มันไม่ได้แปลว่าคนที่หาวตามกำลังง่วงเสมอไป เพราะสิ่งที่มากระตุ้นร่างกายในกรณีนี้ไม่ใช่ความง่วงอย่างเดียว การมองเห็นหรือแม้แต่ได้ยินอีกคนหาวก็สามารถเพิ่มแรงกระตุ้นให้วงจรที่เกี่ยวข้องกับการหาวเริ่มทำงานตามได้ การตอบสนองแบบนี้มีลักษณะอัตโนมัติคล้ายการเลียนแบบพฤติกรรมโดยไม่ต้องตั้งใจ

จุดน่าสนใจคือ สมองไม่ได้รอให้เจ้าตัวคิดก่อนว่า “คนนี้กำลังหาว ต้องหาวตาม” งานทดลองที่ใช้การกระตุ้นสมองด้วยสนามแม่เหล็กพบว่า ความไวของเปลือกสมองส่วนควบคุมการเคลื่อนไหว รวมถึงระดับการยับยั้งของวงจรบริเวณนี้ สามารถทำนายความไวต่อการหาวตามของแต่ละคนได้ค่อนข้างมาก จึงมีเหตุผลที่บางคนเห็นคนหาวครั้งเดียวก็เริ่มคันปากอยากหาว ขณะที่อีกคนเห็นหลายครั้งแล้วยังเฉยสนิท

• ทำไมไม่ง่วงก็หาวได้

การหาวไม่ใช่ “มาตรวัดความง่วง” แบบตรงตัว ร่างกายมักหาวในช่วงที่ระดับความตื่นตัวกำลังเปลี่ยน เช่น หลังตื่นนอน ก่อนนอน หรือช่วงที่สมองกำลังเปลี่ยนสภาวะการทำงาน เพราะฉะนั้นคำว่า “เพิ่งตื่น ไม่น่าหาว” ไม่ได้ขัดกับชีววิทยา ช่วงหลังตื่นใหม่ๆ เองก็เป็นช่วงหนึ่งที่เกิดการหาวได้ การหาวจึงเกี่ยวข้องกับความตื่นตัวและการเปลี่ยนสภาวะของระบบประสาท ไม่ใช่แค่ความต้องการนอน

• ทำไมต้องเป็นตอนเห็นคนอื่นหาว

สมองมนุษย์ไวต่อการสังเกตการกระทำของคนรอบตัว เมื่อเห็นท่าทางบางชนิด วงจรประสาทที่เกี่ยวข้องกับการทำท่านั้นสามารถเพิ่มกิจกรรมขึ้นตาม งานสแกนสมองเกี่ยวกับการหาวตามเคยพบการทำงานของบริเวณสมองที่สัมพันธ์กับการสังเกตและเลียนแบบการกระทำ จึงมีสมมติฐานเรื่อง “เซลล์ประสาทกระจก” เข้ามาอธิบาย แต่ยังไม่ควรสรุปว่ามีเซลล์ชนิดเดียวคอยสั่งให้หาวตาม กลไกจริงเกี่ยวข้องกับเครือข่ายสมองหลายส่วน รวมถึงระบบควบคุมการเคลื่อนไหวและการยับยั้งพฤติกรรม

• แล้วเกี่ยวกับความเห็นอกเห็นใจหรือไม่

คำอธิบายยอดนิยมมักบอกว่า คนที่หาวตามง่ายคือคนที่มีความเห็นอกเห็นใจสูง เรื่องนี้มีงานบางชุดสนับสนุน แต่หลักฐานโดยรวมยังไม่สม่ำเสมอ งานทบทวนขนาดใหญ่ชี้ว่า ความสัมพันธ์ระหว่างการหาวตามกับความเห็นอกเห็นใจยังสรุปเด็ดขาดไม่ได้ เพราะมีตัวแปรอื่นปะปนอยู่ เช่น ความสนใจต่อใบหน้า อายุ การยับยั้งตัวเอง และความแตกต่างของระบบประสาทแต่ละคน งานอีกชุดหนึ่งยังพบว่าความไวต่อการหาวตามของแต่ละคนค่อนข้างคงที่ แต่ปัจจัยด้านความเห็นอกเห็นใจอธิบายความแตกต่างนี้ได้ไม่มากนัก เพราะฉะนั้น “ไม่หาวตาม = ใจดำ” เป็นข้อสรุปที่ผิด

• ทำไมเพื่อนสนิทอาจดูเหมือนหาวตามง่าย

มีข้อมูลจากการสังเกตพฤติกรรมและการทดลองด้วยเสียงหาวที่พบว่า การหาวตามเกิดบ่อยขึ้นในความสัมพันธ์ใกล้ชิด เช่น ครอบครัวและเพื่อน เมื่อเทียบกับคนที่ไม่สนิท แต่ยังมีคำอธิบายได้หลายทาง ความผูกพันทางสังคมอาจมีส่วนจริง ขณะเดียวกันคนมักให้ความสนใจสีหน้าและเสียงของคนสนิทมากกว่า จึงมีโอกาสรับสัญญาณการหาวได้ชัดกว่าเช่นกัน

เรื่องนี้ยังมีลูกเล่นอีกอย่าง คือการพยายาม “ห้ามตัวเองไม่ให้หาว” ไม่ได้ทำให้แรงอยากหาวหายไปเสมอ งานทดลองหนึ่งให้คนดูภาพคนกำลังหาวแล้วสั่งบางช่วงให้พยายามกลั้น ผลปรากฏว่าแรงอยากหาวกลับเพิ่มขึ้น แม้เจ้าตัวอาจเปลี่ยนจากหาวเต็มที่เป็นการเม้มปากหรือกลั้นเอาไว้ แสดงให้เห็นว่าการรับสัญญาณกับการแสดงพฤติกรรมออกมาเป็นคนละขั้นกัน สมองอาจเริ่มเตรียมการหาวแล้ว แม้เจ้าตัวจะพยายามกดมันไว้ก็ตาม

ภาพที่ดูเหมือนความง่วงกระโดดจากคนหนึ่งไปหาอีกคน จึงเป็นเรื่องของระบบประสาทมากกว่า คนแรกอ้าปากหาว คนที่สองเห็นหรือได้ยิน สัญญาณนั้นไปเพิ่มความพร้อมของวงจรการหาว หากระบบประสาทของคนที่สองไวต่อการหาวตามอยู่แล้ว พฤติกรรมก็เกิดขึ้นได้แม้เจ้าตัวจะไม่รู้สึกง่วงเลย

แต่ไม่ใช่ทุกคนต้องหาวตาม และคนคนเดียวกันก็ไม่ได้หาวตามทุกครั้ง ความไวต่อปรากฏการณ์นี้แตกต่างกันมากระหว่างบุคคล งานทดลองพบว่าบางคนตอบสนองต่อภาพคนหาวได้ง่ายอย่างสม่ำเสมอ ขณะที่บางคนแทบไม่มีแรงอยากหาวเลย ความแตกต่างดังกล่าวเป็นอีกเหตุผลที่การหาวตามไม่ควรใช้วัดว่าใครง่วงกว่า ใครสนิทกว่า หรือใครมีความเห็นอกเห็นใจมากกว่าแบบตรงๆ