ไส้เดือนมีอวัยวะสูบฉีดเลือด 5 คู่จนมักถูกเรียกง่ายๆ ว่ามีหัวใจหลายดวง

ไส้เดือนไม่ได้มีหัวใจ 5 ดวงแบบมนุษย์ แต่เรื่องจริงน่าสนใจกว่านั้น

ถ้าผ่าโครงสร้างของไส้เดือนดู จะไม่พบหัวใจทรงเดียวกับหัวใจมนุษย์เรียงอยู่ห้าดวง สิ่งที่พบคือระบบไหลเวียนเลือดแบบปิด พร้อมอวัยวะที่ช่วยบีบและดันเลือดให้หมุนเวียนไปทั่วลำตัว จึงเกิดคำอธิบายแบบจำง่ายว่า ไส้เดือนมีหัวใจ 5 ดวง

ความจริงคือมีส่วนสูบฉีดเลือด 5 คู่

บริเวณด้านหน้าของลำตัวไส้เดือนมีหลอดเลือดที่เรียกว่า aortic arches หรือส่วนโค้งของหลอดเลือดเอออร์ตา โดยทั่วไปอธิบายว่ามี 5 คู่ ทำหน้าที่หดตัวเพื่อช่วยส่งเลือดระหว่างหลอดเลือดด้านหลังกับหลอดเลือดด้านท้อง ลักษณะการทำงานคล้ายปั๊ม จึงมักได้รับฉายาว่าเป็นหัวใจของไส้เดือน

จุดที่ควรจำคือคำว่า 5 คู่ ไม่ใช่อวัยวะหัวใจแท้ 5 ดวง หากนับส่วนโค้งแต่ละข้างจะมีทั้งหมด 10 ส่วน แต่จับกันเป็นคู่ตามปล้องของลำตัว การบอกว่าไส้เดือนมีหัวใจ 5 ดวงจึงเป็นภาษาง่ายที่ช่วยให้เห็นภาพ แต่ไม่แม่นเท่าการบอกว่าไส้เดือนมี อวัยวะสูบฉีดเลือด 5 คู่

ตัวเล็ก แต่ระบบหมุนเวียนเลือดไม่ได้เรียบง่ายเลย

เลือดของไส้เดือนไม่ได้ไหลลอยอยู่ตามช่องว่างในร่างกายแบบสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังบางกลุ่ม แต่ไหลอยู่ภายในเครือข่ายหลอดเลือด จึงจัดเป็น ระบบไหลเวียนเลือดแบบปิด หลอดเลือดสำคัญพาดยาวไปตามลำตัว และการหดตัวของหลอดเลือดบางส่วนช่วยรักษาการไหลเวียนอย่างต่อเนื่อง

แล้วไส้เดือนเอาออกซิเจนมาจากไหน

ความแปลกอีกชั้นคือไส้เดือนไม่มีปอดแบบสัตว์บกที่คุ้นเคย การแลกเปลี่ยนก๊าซเกิดผ่าน ผิวหนังที่ต้องมีความชื้น ออกซิเจนละลายผ่านผิวเข้าสู่หลอดเลือดฝอย แล้วระบบไหลเวียนเลือดจึงพาออกซิเจนไปยังเนื้อเยื่อต่างๆ ขณะเดียวกันคาร์บอนไดออกไซด์เคลื่อนออกผ่านผิวหนัง

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมความชื้นจึงสำคัญต่อชีวิตของไส้เดือนมาก หากผิวแห้งเกินไป ประสิทธิภาพในการแลกเปลี่ยนก๊าซจะลดลง สัตว์ที่ดูเหมือนเพียงคลานอยู่ในดินจึงต้องพึ่งการทำงานร่วมกันของผิวหนัง เลือด หลอดเลือด และส่วนสูบฉีดเลือดอย่างเป็นระบบ

เรื่องนี้ยังสอนอะไรบางอย่างเกี่ยวกับชีววิทยา

ธรรมชาติไม่ได้จำเป็นต้องสร้างอวัยวะตามแบบที่มนุษย์คุ้นเคยเสมอ หน้าที่เดียวกันสามารถเกิดจากโครงสร้างคนละรูปแบบได้ มนุษย์ใช้หัวใจที่แบ่งเป็นห้องและทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางหลักของระบบ ส่วนไส้เดือนใช้หลอดเลือดหลายตำแหน่งช่วยสร้างแรงดันและควบคุมการไหลเวียน

• ไส้เดือนมีระบบไหลเวียนเลือดแบบปิด

• มีส่วนโค้งของหลอดเลือดที่ช่วยสูบฉีดเลือด 5 คู่

• ส่วนเหล่านี้มักเรียกอย่างไม่เป็นทางการว่า หัวใจ

• ไส้เดือนไม่มีปอดและแลกเปลี่ยนก๊าซผ่านผิวหนังที่ชื้น

• คำว่า หัวใจ 5 ดวง จึงเป็นคำอธิบายแบบย่อ ไม่ใช่ความหมายเดียวกับหัวใจมนุษย์ 5 ดวง

ครั้งต่อไปที่เห็นไส้เดือนตัวเล็กอยู่ใต้กองใบไม้ ภายในลำตัวนั้นกำลังมีเลือดไหลผ่านเครือข่ายหลอดเลือด พร้อมปั๊มขนาดจิ๋วหลายตำแหน่งทำงานอยู่ตลอดเวลา