ขนมโตเกียวไม่ได้มีต้นกำเนิดจากกรุงโตเกียว

คำตอบสั้น ๆ คือ ไม่พบหลักฐานน่าเชื่อถือว่าขนมโตเกียวแบบรถเข็นที่คุ้นกันในไทยมีต้นกำเนิดจากกรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น ชื่อฟังดูญี่ปุ่นเต็มตัว แต่ตัวขนมที่มีแผ่นแป้งบางย่างบนกระทะ ใส่หมูสับ ไส้กรอก ไข่นกกระทา หรือไส้หวาน แล้วม้วนเป็นแท่ง กลับผูกพันกับวัฒนธรรมของกินเล่นในไทยอย่างชัดเจน

จุดที่ต้องแยกให้ออกคือ “อิทธิพลจากขนมญี่ปุ่น” กับ “เกิดที่ญี่ปุ่น” ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน ขนมโตเกียวอาจได้รับแรงบันดาลใจจากขนมแป้งห่อไส้ของญี่ปุ่นบางชนิด แต่หลักฐานเกี่ยวกับผู้คิดสูตรคนแรก สถานที่แรก และปีที่เริ่มขายยังไม่ชัดพอจะฟันธงเป็นประวัติศาสตร์เส้นเดียว

เรื่องเล่าที่แพร่หลายมากสายหนึ่งพาย้อนกลับไปช่วงปลายทศวรรษ 2510 เมื่อห้างไทยไดมารูซึ่งมีความเชื่อมโยงกับญี่ปุ่นเปิดกิจการในกรุงเทพฯ บริเวณราชประสงค์ มีการนำสินค้าและอาหารญี่ปุ่นเข้ามาขาย จึงเกิดคำอธิบายว่าขนมชนิดหนึ่งได้รับการดัดแปลงจากขนมญี่ปุ่น เช่น โดรายากิ ให้เหมาะกับรสนิยมในไทย แล้วใช้ชื่อ “โตเกียว” เพื่อสร้างภาพจำแบบญี่ปุ่น เรื่องนี้ฟังสมเหตุสมผลและพบการเล่าซ้ำหลายแห่ง แต่ยังไม่ควรยกระดับเป็นข้อเท็จจริงเด็ดขาด เพราะเอกสารร่วมสมัยที่ระบุชื่อผู้คิดสูตรและกระบวนการตั้งชื่ออย่างชัดเจนยังหาได้ยาก

แม้โดรายากิจะมักเข้ามาอยู่ในเรื่องเล่าต้นกำเนิด แต่เมื่อดูรูปร่างจริงก็แตกต่างกันมาก โดรายากิใช้แผ่นแป้งค่อนข้างหนาและนุ่มประกบไส้ โดยไส้ดั้งเดิมที่คุ้นเคยคือถั่วแดงกวน ส่วนโตเกียวแบบไทยใช้แป้งบางกว่า เทแป้งลงบนกระทะเป็นแผ่น ใส่เครื่องแล้วม้วน บางร้านทำแผ่นเล็กพอดีคำ บางร้านทำชิ้นใหญ่จนกินแทนมื้อเบา ๆ ได้ การมีแป้งกับไส้เหมือนกันจึงยังไม่พอจะยืนยันว่าขนมหนึ่งสืบสายตรงจากอีกขนมหนึ่ง

ขนมญี่ปุ่นชนิดอื่นก็มีรูปลักษณ์บางส่วนคล้ายโตเกียว เช่น ขนมที่ใช้แผ่นแป้งห่อหรือม้วนไส้ถั่วแดง ความคล้ายนี้ทำให้เกิดสมมติฐานหลายแบบ แต่ยิ่งมีผู้สมัครหลายชนิด ก็ยิ่งสะท้อนว่าหลักฐานต้นกำเนิดยังไม่ลงตัว การบอกว่าโตเกียวไทยคือโดรายากิที่เปลี่ยนรูปโดยตรงจึงง่ายเกินไปสำหรับเรื่องที่มีช่องว่างทางประวัติศาสตร์อยู่มาก

สิ่งที่เห็นชัดกว่าคือ เมื่อเข้ามาอยู่ในบริบทไทย สูตรได้เดินไปไกลจากขนมญี่ปุ่นทั่วไป ไส้หมูสับปรุงรส ไส้กรอก ไข่นกกระทา ซอสปรุงรส พริกไทย รวมถึงไส้ครีมหวาน กลายเป็นภาพจำที่ติดกับหน้าโรงเรียน ตลาด และรถเข็นริมทาง ร้านหนึ่งอาจตักหมูสับก่อนวางไส้กรอก อีกร้านตอกไข่ลงบนแผ่นแป้งโดยตรง แล้วพับหรือม้วนตามสูตรประจำร้าน ความหลากหลายแบบนี้เป็นลักษณะของอาหารที่เติบโตผ่านพ่อค้าแม่ค้าและรสนิยมท้องถิ่นมากกว่าขนมมาตรฐานที่รักษาสูตรต้นตำรับเดียวกัน

คำว่า “โตเกียว” จึงน่าสนใจตรงที่ทำหน้าที่เป็นชื่อทางวัฒนธรรมมากกว่าป้ายบอกพิกัดกำเนิด ช่วงที่สินค้าและภาพลักษณ์จากญี่ปุ่นเริ่มมีบทบาทในสังคมเมืองไทย ชื่อเมืองหลวงอย่างโตเกียวให้ความรู้สึกทันสมัยและเชื่อมโยงกับญี่ปุ่นได้ทันที การตั้งชื่ออาหารด้วยชื่อสถานที่ต่างประเทศทั้งที่ไม่ได้เกิดตรงนั้นก็พบในอาหารไทยชนิดอื่นเช่นกัน ชื่ออาหารจึงไม่ควรใช้เป็นหลักฐานภูมิศาสตร์โดยอัตโนมัติ

ถ้าเดินทางไปญี่ปุ่นแล้วถามหาขนมที่เรียกว่า “ขนมโตเกียว” ตามความหมายแบบไทย ร้านขนมทั่วไปไม่ได้มีของกินมาตรฐานชนิดนี้ในฐานะขนมท้องถิ่นของกรุงโตเกียว คู่มืออาหารท้องถิ่นอย่างเป็นทางการของโตเกียวกล่าวถึงอาหารประจำพื้นที่หลายชนิด เช่น มนจายากิและฟุคากาวะเมชิ แต่ขนมรถเข็นหน้าตาและไส้แบบที่คุ้นในไทยไม่ได้ปรากฏเป็นอาหารประจำเมืองในลักษณะเดียวกัน

เพราะฉะนั้น ประโยคที่แม่นที่สุดไม่ใช่ “ญี่ปุ่นไม่มีส่วนเกี่ยวข้องเลย” แต่คือ “ขนมโตเกียวแบบไทยไม่ได้มีหลักฐานว่ากำเนิดจากกรุงโตเกียว” ร่องรอยบางส่วนอาจเชื่อมกับอิทธิพลขนมและวัฒนธรรมญี่ปุ่น แต่สูตรที่มีหมูสับ ไส้กรอก ไข่ และไส้หวานหลากหลายได้พัฒนาจนกลายเป็นของกินที่มีเอกลักษณ์แบบไทยไปแล้ว

ความสนุกของขนมชิ้นนี้จึงอยู่ตรงชื่อที่พาใจไปญี่ปุ่น แต่ความทรงจำกลับอยู่หน้าโรงเรียนไทย กระทะแบนร้อน ๆ เสียงเกรียงขูดแป้ง กลิ่นพริกไทยจากหมูสับ และขนมม้วนใส่ถุงกระดาษ คือภาพที่อธิบายตัวตนของ “โตเกียว” ได้ตรงกว่าชื่อเมืองบนแผนที่เสียอีก