เมาส์ลูกบอลต้องถอดลูกยางออกมาทำความสะอาด

เมาส์คอมพิวเตอร์ยุค 90 ที่เลื่อนแล้วฝืด เคอร์เซอร์กระตุก หรือขยับไปทางหนึ่งแต่ไม่ค่อยไปอีกทางหนึ่ง ส่วนที่ต้องถอดออกมาทำความสะอาดก็คือ “ลูกบอล” ที่อยู่ใต้ท้องเมาส์

เมาส์ชนิดนี้มักเรียกว่าเมาส์ลูกบอล หรือ ball mouse ด้านล่างจะมีลูกบอลทรงกลมค่อนข้างหนัก ผิวด้านนอกเป็นยาง เมื่อเลื่อนเมาส์ไปบนโต๊ะ ลูกบอลจะกลิ้งตามทิศทางการเคลื่อนที่ แล้วไปหมุนลูกกลิ้งเล็ก ๆ ภายในตัวเมาส์ กลไกเหล่านี้จะแปลงการหมุนเป็นการเคลื่อนที่ของตัวชี้บนหน้าจอ

วิธีถอดก็เป็นภาพจำของยุคนั้นเลย ใต้เมาส์จะมีฝาครอบวงกลมล้อมรอบลูกบอล ต้องหมุนฝาตามทิศทางที่ระบุไว้บนตัวเมาส์ แล้วจึงหยิบลูกบอลออกมาได้ บางรุ่นใช้การบิดเพียงเล็กน้อย บางรุ่นต้องกดแล้วหมุนก่อนฝาจะหลุด

แต่จุดที่ทำให้เมาส์ฝืดจริง ๆ ไม่ได้มีแค่ผิวลูกบอลเท่านั้น

เมื่อใช้งานไปนาน ๆ ลูกบอลจะพาฝุ่น เศษเส้นใย และคราบจากแผ่นรองเมาส์เข้าไปด้านใน สิ่งสกปรกเหล่านี้มักไปเกาะบน “ลูกกลิ้ง” ที่สัมผัสกับลูกบอล ภายในจะเห็นแกนกลิ้งสองแกนหลักสำหรับตรวจจับการเคลื่อนที่ในแนวนอนและแนวตั้ง และมักมีลูกกลิ้งหรือจุดพยุงอีกตำแหน่งหนึ่ง

คราบบนลูกกลิ้งมักไม่ได้เป็นเพียงฝุ่นบาง ๆ แต่จับตัวเป็นเส้นหรือวงสีเทาดำแข็ง ๆ พันรอบแกน พอคราบหนาขึ้น ลูกบอลจะสัมผัสกับลูกกลิ้งได้ไม่เต็มที่ เมาส์จึงเริ่มมีอาการลากแล้วไม่ไป เคอร์เซอร์สะดุด หรือขยับเป็นช่วง ๆ

การทำความสะอาดแบบที่คุ้นเคยในยุคนั้นจึงมีสองขั้น คือเอาลูกบอลออกมาเช็ดให้สะอาด แล้วเช็ดหรือเขี่ยคราบที่เกาะอยู่บนลูกกลิ้งด้านในออกด้วย การทำแค่ลูกบอลอย่างเดียวอาจช่วยได้บ้าง แต่ถ้าคราบบนแกนกลิ้งยังหนา อาการกระตุกก็มักกลับมาเหมือนเดิม

ลูกบอลเองไม่ควรทาน้ำมันหรือสารหล่อลื่น เพราะระบบต้องอาศัยแรงเสียดทานระหว่างผิวยางกับลูกกลิ้ง หากผิวลื่นเกินไป ลูกบอลอาจหมุนแต่ไม่สามารถถ่ายทอดการเคลื่อนที่ไปยังแกนด้านในได้ดี กลายเป็นเคอร์เซอร์ขยับผิดปกติหนักกว่าเดิม

เมาส์ลูกบอลจึงต่างจากเมาส์ออปติคัลที่แพร่หลายในเวลาต่อมาอย่างชัดเจน เมาส์ออปติคัลใช้เซนเซอร์ตรวจจับพื้นผิวด้านล่าง ไม่มีลูกบอลที่ต้องหมุนและไม่ต้องคอยแกะฝาครอบเพื่อขูดคราบออกจากลูกกลิ้ง อาการเมาส์ฝืดจากฝุ่นสะสมในกลไกจึงแทบหายไปพร้อมกับการเปลี่ยนเทคโนโลยี

ถ้าจะตอบแบบสั้นที่สุดตามภาพจำของยุค Windows 95 และ Windows 98 คำตอบคือ “ถอดลูกบอลใต้เมาส์ออกมาเช็ด” แต่การล้างเมาส์ให้กลับมาลื่นจริง ๆ ต้องเช็ดคราบที่ลูกกลิ้งด้านในด้วย นั่นคือสาเหตุที่หลายบ้านเคยมีพิธีกรรมประจำโต๊ะคอมพิวเตอร์เป็นระยะ ๆ คือพลิกเมาส์ บิดฝา หยิบลูกบอลออก แล้วค่อย ๆ เอาคราบดำบนแกนด้านในออกจนเกลี้ยง ก่อนประกอบกลับแล้วลองลากเมาส์อีกครั้ง