อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยขึ้นทะเบียนมรดกโลกปี 2534

คำตอบที่มักใช้สำหรับคำถามนี้คือ “อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย” ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของแหล่งมรดกโลกที่ยูเนสโกขึ้นทะเบียนในชื่อ “เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร” เมื่อปี พ.ศ. 2534

ชื่อที่ยูเนสโกใช้ไม่ได้หมายถึงอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยเพียงพื้นที่เดียว แต่ครอบคลุมเมืองโบราณสำคัญ 3 แห่ง ได้แก่ สุโขทัย ศรีสัชนาลัย และกำแพงเพชร เมืองทั้งสามมีความสัมพันธ์กันในฐานะศูนย์กลางของอาณาจักรสุโขทัย และช่วยให้เห็นพัฒนาการของบ้านเมือง ศิลปกรรม สถาปัตยกรรม และวัฒนธรรมไทยในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18-20 ได้อย่างต่อเนื่อง

จุดเด่นของสุโขทัยอยู่ตรงรูปแบบศิลปกรรมที่พัฒนาจนมีลักษณะเฉพาะ ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูปแบบสุโขทัย เจดีย์ทรงดอกบัวตูม วัด และผังเมืองโบราณ หลักฐานเหล่านี้ไม่ได้มีคุณค่าเพราะความเก่าเพียงอย่างเดียว แต่สะท้อนช่วงเวลาที่รูปแบบศิลปะหลายสายได้รับการปรับและสร้างเอกลักษณ์ใหม่ขึ้นในดินแดนไทย ยูเนสโกจึงรับรองแหล่งนี้ตามเกณฑ์ด้านวัฒนธรรมข้อที่ 1 และข้อที่ 3

ถ้าเดินเข้าไปในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย สิ่งที่เห็นชัดคือเมืองไม่ได้ประกอบด้วยโบราณสถานชิ้นเดียว แต่มีคูเมือง กำแพงเมือง สระน้ำ วัด เจดีย์ และพื้นที่อยู่อาศัยกระจายอยู่ในระบบเมืองเดียวกัน วัดมหาธาตุซึ่งตั้งอยู่บริเวณศูนย์กลางเมืองเป็นตัวอย่างสำคัญ ส่วนวัดศรีชุมขึ้นชื่อจากพระอจนะ พระพุทธรูปขนาดใหญ่ภายในมณฑป เมื่อมองภาพรวมจึงเข้าใจได้ว่าสุโขทัยเป็นทั้งเมือง ศูนย์กลางการปกครอง และพื้นที่ทางศาสนาในเวลาเดียวกัน

มีรายละเอียดหนึ่งที่ควรรู้เพื่อไม่ให้จำแบบคลาดเคลื่อน คำว่า “มรดกโลกแห่งแรกของไทย” ไม่ได้มีสุโขทัยเพียงแห่งเดียวในปีนั้น เพราะในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยที่ 15 ซึ่งจัดที่เมืองคาร์เธจ ประเทศตูนิเซีย ระหว่างวันที่ 9-13 ธันวาคม พ.ศ. 2534 ยูเนสโกขึ้นทะเบียนแหล่งของไทยพร้อมกันถึง 3 รายการ ได้แก่ เมืองประวัติศาสตร์อยุธยา เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่-ห้วยขาแข้ง สองรายการแรกเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม ส่วนทุ่งใหญ่-ห้วยขาแข้งเป็นมรดกโลกทางธรรมชาติ

เพราะฉะนั้น หากถามอย่างเคร่งครัดว่า “มรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรกของประเทศไทยมีเพียงแห่งเดียวคือที่ใด” คำถามลักษณะนี้จะมีความกำกวม เนื่องจากทั้งสุโขทัยและอยุธยาได้รับการขึ้นทะเบียนในปีเดียวกันและในการประชุมสมัยเดียวกัน ยูเนสโกไม่ได้ระบุบนหน้ารายการมรดกโลกว่าหนึ่งในสองแห่งมีสถานะเป็น “แห่งแรก” เหนืออีกแห่งในความหมายตามลำดับเวลา

แต่ถ้าโจทย์ระบุว่า “อุทยานประวัติศาสตร์แห่งใดในประเทศไทยที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรก” คำตอบที่มักตั้งใจถามคือ “อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย” โดยควรจำชื่อมรดกโลกเต็มว่า “เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร” จะถูกต้องกว่าการจำเฉพาะคำว่าสุโขทัย

อีกจุดที่ช่วยจำได้ง่ายคือ สุโขทัยเกี่ยวข้องกับเมืองบริวารอีกสองเมือง เมื่อนึกถึงมรดกโลกสุโขทัยจึงให้นึกเป็นชุด “สุโขทัย-ศรีสัชนาลัย-กำแพงเพชร” ทั้งสามพื้นที่ช่วยกันบอกภาพของอาณาจักรในอดีต ตั้งแต่เมืองหลวง เมืองศูนย์กลางสำคัญ ไปจนถึงระบบวัฒนธรรมและศิลปกรรมที่เชื่อมโยงกัน

สรุปสำหรับตอบข้อสอบหรือคำถามความรู้ทั่วไปแบบสั้นที่สุดคือ “อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย” ขึ้นทะเบียนมรดกโลกทางวัฒนธรรมในปี พ.ศ. 2534 ภายใต้ชื่อเมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร ส่วนเมื่ออธิบายเชิงประวัติศาสตร์ให้แม่น ควรระบุด้วยว่าอยุธยาได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมในปีและการประชุมเดียวกัน จึงไม่ควรตีความว่ามีการขึ้นทะเบียนสุโขทัยก่อนอยุธยาเป็นเวลาหลายเดือนหรือหลายปี