อุปสีวมาณพปุจฉา ที่ ๖

จาก โสฬสปัญหา ปารายนวรรค สุตตนิบาต ขุททกนิกาย พระสุตตันตปิฎก

๑. ที่พึ่งในความไม่มีอะไรเลย
อุปสีวมาณพ :
"ข้าแต่พระศากยะ ข้าพระองค์ผู้เดียว ไม่มีที่พึ่งพา ไม่อาจข้ามห้วงน้ำใหญ่ได้ ขอพระองค์ทรงบอกอารมณ์เครื่องยึดเหนี่ยว อันข้าพระองค์ควรอาศัยข้ามห้วงน้ำนี้ด้วยเถิด"

พระพุทธเจ้า :
"ดูก่อนอุปสีวะ ท่านจงเป็นผู้มีสติ เพ่งพินิจถึงความไม่มีอะไรเลย อาศัยอารมณ์ว่า 'ไม่มี' ดังนี้แล้ว จงข้ามห้วงน้ำเสียเถิด ท่านจงละกามทั้งหลาย เว้นจากความสงสัย มองเห็นความสิ้นไปแห่งตัณหาให้ประจักษ์ชัด ทั้งกลางวันและกลางคืนเถิด"

อรรถาธิบาย: เมื่อจิตอ่อนล้าและโดดเดี่ยว แทนที่จะคว้าสิ่งภายนอกมายึดเหนี่ยว พระพุทธองค์ทรงสอนให้เจริญสติอยู่กับสภาวะ "อากิญจัญญายตนะ" (ความไม่มีสิ่งใดๆ) เมื่อใจยอมรับความว่างเปล่าและไม่หลงยึดติดตัณหา จิตย่อมเบาสบายและสามารถลอยข้ามห้วงน้ำแห่งวัฏสงสารได้

๒. เปลวเทียนที่ดับลงในสายลม
พระพุทธเจ้า (ตรัสเพิ่มเติม) :
"เปลวไฟที่ถูกกำลังลมพัดให้ดับไป ย่อมไม่ถึงการนับว่าไปทางทิศใด ฉันใด มุนีผู้พ้นแล้วจากนามกาย ย่อมดับสนิท ไม่ถึงการนับว่าไปเกิด ณ ที่ใด ฉันนั้น... เมื่อธรรมทั้งปวงถูกถอนรากถอนโคน ทางแห่งถ้อยคำที่จะบัญญัติเรียกขานก็ถูกถอนทำลายไปด้วย"

อรรถาธิบาย: นิพพานไม่ใช่สถานที่ แต่เป็นสภาวะดับสนิทซึ่งกิเลส ดุจเปลวเทียนที่มอดดับไป ไม่อาจชี้ชัดได้ว่าไฟนั้นหนีไปอยู่ทิศทางใด เมื่อผู้ปฏิบัติหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งตัวตน ภาษาสมมติและตรรกะทางโลกใดๆ ก็ไม่อาจนำมาใช้นิยามหรือวัดประเมินความอิสระนั้นได้อีก

“เมื่อธรรมทั้งปวงถูกปล่อยวาง ทางแห่งถ้อยคำย่อมสิ้นสุดลง”