นิติบัญญัติ บริหาร แล้วอำนาจที่สามคืออะไร? รู้จัก “อำนาจตุลาการ”

คำตอบคือ อำนาจตุลาการ ซึ่งเมื่ออธิบายตามแนวคิดเรื่องการแบ่งอำนาจ จะอยู่คู่กับอำนาจนิติบัญญัติและอำนาจบริหาร โดยแต่ละส่วนทำหน้าที่แตกต่างกัน เพื่อไม่ให้อำนาจของรัฐไปรวมอยู่ที่องค์กรเดียวมากเกินไป

หากดูตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 3 จะใช้ถ้อยคำว่า อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย และทรงใช้อำนาจนั้นทาง รัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ ซึ่งสอดคล้องกับกรอบที่มักอธิบายกันว่าเป็นอำนาจนิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ

อำนาจนิติบัญญัติ มีหน้าที่หลักเกี่ยวกับการตรากฎหมาย พิจารณาร่างกฎหมาย รวมถึงการตรวจสอบและควบคุมฝ่ายบริหารตามกลไกที่รัฐธรรมนูญกำหนด โดยรัฐสภาประกอบด้วยสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา

อำนาจบริหาร มีหน้าที่นำกฎหมายและนโยบายไปปฏิบัติ บริหารราชการแผ่นดิน และดำเนินงานด้านต่าง ๆ ของประเทศ เช่น เศรษฐกิจ การศึกษา สาธารณสุข ความมั่นคง และการต่างประเทศ โดยคณะรัฐมนตรีเป็นองค์กรสำคัญของฝ่ายบริหารตามโครงสร้างรัฐธรรมนูญ

ส่วน อำนาจตุลาการ คืออำนาจในการพิจารณาพิพากษาอรรถคดี เมื่อเกิดข้อพิพาทหรือมีคดีเข้าสู่กระบวนการ ศาลจะพิจารณาข้อเท็จจริงและข้อกฎหมาย แล้ววินิจฉัยตามอำนาจหน้าที่และกระบวนการที่กฎหมายกำหนด

รัฐธรรมนูญมาตรา 188 วางหลักว่า การพิจารณาพิพากษาอรรถคดีเป็นอำนาจของศาล และผู้พิพากษากับตุลาการมีอิสระในการพิจารณาพิพากษาตามรัฐธรรมนูญและกฎหมาย เพื่อให้เป็นไปอย่างรวดเร็ว เป็นธรรม และปราศจากอคติ

ลองจำแบบง่าย ๆ จะเห็นภาพชัดขึ้น

• นิติบัญญัติ = ออกกฎหมาย

• บริหาร = นำกฎหมายไปใช้และบริหารประเทศ

• ตุลาการ = พิจารณาพิพากษาคดีตามกฎหมาย

ตัวอย่างเช่น เมื่อรัฐสภาตรากฎหมายขึ้นมา ฝ่ายบริหารและหน่วยงานของรัฐก็มีหน้าที่นำกฎหมายนั้นไปปฏิบัติหรือบังคับใช้ หากต่อมาเกิดข้อพิพาทและมีคดีเข้าสู่ศาล ศาลจึงทำหน้าที่พิจารณาว่าข้อเท็จจริงเป็นอย่างไร คู่กรณีมีสิทธิหรือหน้าที่ตามกฎหมายอย่างไร และควรวินิจฉัยคดีเช่นใด

การแบ่งอำนาจไม่ได้หมายความว่าแต่ละฝ่ายแยกขาดจากกันทั้งหมด เพราะรัฐธรรมนูญกำหนดความสัมพันธ์และกลไกตรวจสอบระหว่างองค์กรต่าง ๆ ไว้ด้วย หลักสำคัญคือการจัดโครงสร้างอำนาจรัฐให้มีขอบเขตและมีการตรวจสอบ ไม่ปล่อยให้องค์กรเดียวทำหน้าที่ทุกอย่างโดยไร้กลไกถ่วงดุล

อีกจุดที่มักทำให้สับสนคือคำว่า “บังคับใช้กฎหมาย” กับ “พิจารณาพิพากษาคดี” แม้ทั้งสองอย่างเกี่ยวข้องกับกฎหมาย แต่ไม่ใช่หน้าที่เดียวกัน การนำกฎหมายไปปฏิบัติเป็นบทบาทของฝ่ายบริหารและเจ้าหน้าที่ตามอำนาจหน้าที่ ส่วนการวินิจฉัยข้อพิพาทหรือพิพากษาคดีเป็นหน้าที่ของศาล

ดังนั้น หากพบคำถามว่า อำนาจอธิปไตยตามกรอบการแบ่งอำนาจประกอบด้วยอำนาจนิติบัญญัติ อำนาจบริหาร และอำนาจอะไร คำตอบคือ อำนาจตุลาการ

สูตรจำสั้นที่สุดก็คือ ออกกฎหมาย – บริหารประเทศ – ตัดสินคดี ซึ่งตรงกับ นิติบัญญัติ – บริหาร – ตุลาการ ตามลำดับ