โรคพิษสุนัขบ้าเกิดจากเชื้อไวรัส

โรคพิษสุนัขบ้าเกิดจาก “ไวรัส” ไม่ใช่แบคทีเรียและไม่ใช่เชื้อรา เชื้อก่อโรคอยู่ในกลุ่ม Lyssavirus วงศ์ Rhabdoviridae ซึ่งมีสารพันธุกรรมชนิด RNA และมีความสามารถเด่นในการเข้าสู่ระบบประสาท

• คำตอบที่ถูกต้องคือ ไวรัส

ชื่อโรคอาจทำให้เข้าใจว่าเกี่ยวข้องเฉพาะกับสุนัข แต่สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิดสามารถติดเชื้อและแพร่เชื้อได้ เช่น แมว ค้างคาว และสัตว์ป่าบางชนิด การติดต่อสู่คนเกิดขึ้นเป็นหลักเมื่อมีน้ำลายของสัตว์ติดเชื้อเข้าสู่ร่างกายผ่านแผลกัด แผลข่วน ผิวหนังที่มีบาดแผล หรือเยื่อบุตา ปาก และจมูก

สิ่งที่ทำให้โรคนี้อันตรายเป็นพิเศษคือเส้นทางของไวรัส หลังเข้าสู่บาดแผล เชื้อสามารถเพิ่มจำนวนบริเวณเนื้อเยื่อใกล้จุดรับเชื้อ ก่อนเข้าสู่เส้นประสาทส่วนปลายและเคลื่อนตามเส้นประสาทไปยังสมอง เมื่อระบบประสาทส่วนกลางได้รับผลกระทบ อาการทางระบบประสาทจึงเริ่มปรากฏ เช่น มีไข้ ปวดหรือรู้สึกผิดปกติบริเวณแผล กระสับกระส่าย กลืนลำบาก กลัวน้ำ อ่อนแรง หรือเป็นอัมพาต ลักษณะอาการแตกต่างกันได้ในแต่ละราย

จุดสำคัญคือ เมื่อโรคเข้าสู่ระยะที่มีอาการทางคลินิกแล้ว โอกาสเสียชีวิตสูงมากจนถือว่าโรคพิษสุนัขบ้าเป็นหนึ่งในโรคติดเชื้อที่ร้ายแรงที่สุด แต่ความน่ากลัวนี้มีอีกด้านหนึ่งคือ สามารถป้องกันได้อย่างมีประสิทธิภาพหากจัดการทันทีหลังสัมผัสเชื้อ

• ทำไมยาปฏิชีวนะจึงรักษาไม่ได้

ยาปฏิชีวนะออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรีย เช่น รบกวนการสร้างผนังเซลล์หรือกระบวนการสำคัญของแบคทีเรีย แต่ไวรัสไม่มีโครงสร้างและกระบวนการเหล่านั้นแบบเดียวกัน การกินยาปฏิชีวนะหลังถูกสุนัขหรือแมวกัดจึงไม่ได้ป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า ยาปฏิชีวนะอาจมีบทบาทเฉพาะกรณีแพทย์เห็นว่าบาดแผลเสี่ยงติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน

• ทำไมยาฆ่าเชื้อราจึงไม่เกี่ยว

เชื้อราเป็นสิ่งมีชีวิตอีกกลุ่มหนึ่ง มีโครงสร้างเซลล์และชีววิทยาต่างจากไวรัส ยาต้านเชื้อราจึงไม่ได้ออกฤทธิ์ต่อเชื้อพิษสุนัขบ้า การจำแนกให้ชัดว่าโรคนี้เกิดจากไวรัสจึงสำคัญ เพราะช่วยให้เข้าใจว่าการป้องกันต้องใช้วัคซีนและการดูแลหลังสัมผัสเชื้อ ไม่ใช่ยาปฏิชีวนะหรือยาต้านเชื้อรา

หากถูกสัตว์กัดหรือข่วน สิ่งที่ควรทำทันทีคือฟอกล้างบาดแผลด้วยสบู่และน้ำไหลอย่างทั่วถึงเป็นเวลาประมาณ 15 นาที แล้วใส่น้ำยาฆ่าเชื้อที่เหมาะสมหากมี จากนั้นควรไปสถานพยาบาลโดยเร็วเพื่อประเมินว่าจำเป็นต้องรับวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าหรืออิมมูโนโกลบูลินร่วมด้วยหรือไม่ การตัดสินใจขึ้นอยู่กับลักษณะการสัมผัส ตำแหน่งบาดแผล ประวัติการฉีดวัคซีน และข้อมูลของสัตว์ที่เกี่ยวข้อง

อีกเรื่องที่มักเข้าใจคลาดเคลื่อนคือ ไม่ควรรอจนสัตว์มีอาการผิดปกติแล้วค่อยไปพบแพทย์ เพราะระยะฟักตัวในคนอาจกินเวลาหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน และช่วงที่ยังไม่มีอาการคือช่วงสำคัญที่การป้องกันหลังสัมผัสเชื้อสามารถหยุดโรคได้

สรุปให้จำง่ายที่สุด โรคพิษสุนัขบ้า = โรคติดเชื้อไวรัสที่มุ่งทำลายระบบประสาท ติดต่อหลักผ่านน้ำลายสัตว์ติดเชื้อ และต้องรีบป้องกันก่อนมีอาการ การล้างแผลทันทีและรับการประเมินเพื่อฉีดวัคซีนจึงสำคัญกว่าการพยายามเดาว่าสัตว์ดูปกติหรือไม่