หินที่เกิดจากแมกมาเย็นตัวเรียกว่าหินอัคนี

หินที่เกิดจากการเย็นตัวและแข็งตัวของแมกมา หรือหินหนืด เรียกว่า “หินอัคนี”

คำว่า “อัคนี” หมายถึงไฟ ชื่อนี้จึงสื่อถึงต้นกำเนิดของหินได้ค่อนข้างตรง เพราะหินชนิดนี้เริ่มต้นจากวัสดุหลอมเหลวที่มีอุณหภูมิสูงอยู่ใต้เปลือกโลก เมื่ออุณหภูมิลดลง แร่ต่าง ๆ ในหินหนืดจะเริ่มตกผลึกและจับตัวกันจนกลายเป็นหินแข็ง

จุดที่มักทำให้สับสนคือคำว่า “แมกมา” กับ “ลาวา” เพราะจริง ๆ แล้วเป็นวัสดุหินหลอมเหลวเหมือนกัน แต่เรียกต่างกันตามตำแหน่ง หากยังอยู่ใต้ผิวโลกเรียกว่าแมกมา เมื่อปะทุหรือไหลออกมาถึงผิวโลกแล้วจึงเรียกว่าลาวา

หินอัคนีแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่ตามบริเวณที่หินหนืดเย็นตัว

• หินอัคนีแทรกซอน เกิดจากแมกมาเย็นตัวอยู่ใต้ผิวโลก การเย็นตัวค่อนข้างช้า ผลึกแร่จึงมีเวลาขยายตัว ทำให้มักมองเห็นเม็ดแร่ได้ชัด ตัวอย่างที่คุ้นเคยคือหินแกรนิต

• หินอัคนีพุ เกิดจากลาวาที่ออกมาบนหรือใกล้ผิวโลกแล้วเย็นตัวอย่างรวดเร็ว ผลึกจึงมักมีขนาดเล็กมาก บางชนิดเย็นเร็วเสียจนแทบไม่เกิดผลึก ตัวอย่างเช่นหินบะซอลต์และหินออบซิเดียน

ลองนึกภาพน้ำหวานที่กำลังตกผลึก ถ้ากระบวนการเกิดขึ้นช้า ผลึกมีโอกาสโตขึ้น แต่ถ้าสภาพเปลี่ยนอย่างรวดเร็ว โครงสร้างที่เกิดขึ้นก็จะแตกต่างออกไป หลักคล้ายกันนี้ช่วยให้เข้าใจว่าทำไมหินอัคนีซึ่งมีต้นกำเนิดจากหินหนืดเหมือนกัน จึงมีเนื้อและลักษณะไม่เหมือนกัน

หินแกรนิตเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพง่าย เนื้อหินมักมีเม็ดแร่หลายสีให้เห็นด้วยตา เพราะแมกมาใช้เวลาค่อย ๆ เย็นอยู่ใต้ดิน ส่วนหินบะซอลต์มักมีเนื้อละเอียดและสีค่อนข้างเข้ม เนื่องจากลาวาเย็นตัวเร็วกว่าบริเวณผิวโลก

อีกกรณีที่น่าสนใจคือหินพัมมิซ ซึ่งเกิดจากลาวาที่มีก๊าซจำนวนมากและเย็นตัวอย่างรวดเร็ว จึงมีรูพรุนจำนวนมาก หินบางก้อนมีความหนาแน่นต่ำจนสามารถลอยน้ำได้ชั่วระยะหนึ่ง ลักษณะนี้แสดงให้เห็นว่าความเร็วในการเย็นตัว องค์ประกอบของแมกมา และปริมาณก๊าซ ล้วนมีผลต่อหน้าตาของหินที่ได้

ส่วนออบซิเดียนมีลักษณะคล้ายแก้ว เพราะลาวาเย็นตัวเร็วมากจนอะตอมไม่มีเวลาจัดเรียงเป็นโครงสร้างผลึกขนาดใหญ่ จึงเกิดเนื้อแก้วที่แตกต่างจากหินแกรนิตอย่างเห็นได้ชัด ทั้งที่ทั้งสองชนิดจัดอยู่ในกลุ่มหินอัคนีเหมือนกัน

หากเจอคำถามว่า “หินที่เกิดจากการเย็นตัวและแข็งตัวของแมกมาคือหินอะไร” คำตอบตรงที่สุดจึงเป็น “หินอัคนี”

แต่ถ้าคำถามเจาะจงว่าแมกมาเย็นตัวใต้เปลือกโลก ควรนึกถึงหินอัคนีแทรกซอน หากระบุว่าลาวาปะทุออกมาแล้วเย็นตัวบนผิวโลก ให้คิดถึงหินอัคนีพุ

จำแบบสั้น ๆ ได้ว่า ใต้ดินคือแมกมา ออกมาบนผิวโลกคือลาวา เมื่อเย็นและแข็งตัวก็กลายเป็นหินอัคนี ส่วนจะมีผลึกใหญ่ ผลึกเล็ก เนื้อละเอียด หรือคล้ายแก้ว ขึ้นอยู่กับสภาพและความเร็วของการเย็นตัวเป็นสำคัญ

เรื่องนี้ยังเชื่อมต่อกับวัฏจักรหินด้วย เพราะหินอัคนีไม่ได้คงสภาพเดิมตลอดไป เมื่อโผล่ขึ้นมาบนผิวโลกก็อาจผุพัง กลายเป็นตะกอน และพัฒนาเป็นหินตะกอน หรือเมื่อได้รับความร้อนและแรงดันสูงก็อาจเปลี่ยนเป็นหินแปรได้ หากหลอมเหลวอีกครั้งก็กลับไปเป็นแมกมา วัฏจักรนี้ทำให้หินชนิดต่าง ๆ บนโลกสามารถเปลี่ยนจากชนิดหนึ่งไปสู่อีกชนิดหนึ่งได้ตลอดช่วงเวลาทางธรณีวิทยา