วันปิยมหาราชคือวันคล้ายวันสวรรคตของรัชกาลที่ 5

23 ตุลาคม วันปิยมหาราช

คำตอบคือ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 วันปิยมหาราชตรงกับวันที่ 23 ตุลาคมของทุกปี เพราะเป็นวันคล้ายวันสวรรคตของพระองค์ ซึ่งเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 หลังทรงครองราชย์ยาวนานกว่า 42 ปี

ทำไมจึงเรียกว่า “ปิยมหาราช”

คำว่า “ปิยมหาราช” มีความหมายในทำนองว่า “พระมหากษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ซึ่งเป็นที่รัก” สะท้อนความผูกพันที่ประชาชนมีต่อรัชกาลที่ 5 จากพระราชกรณียกิจหลายด้านซึ่งเปลี่ยนโครงสร้างของสยามอย่างกว้างขวาง ทั้งการบริหารราชการ การศึกษา การคมนาคม การสาธารณูปโภค และการปรับประเทศให้ทันต่อสถานการณ์โลกในช่วงที่มหาอำนาจตะวันตกกำลังขยายอิทธิพลเข้ามาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

เรื่องที่มักจำกันมากที่สุดคือการเลิกทาส

การเลิกทาสในสมัยรัชกาลที่ 5 ไม่ได้เกิดจากคำสั่งเพียงครั้งเดียวแล้วระบบทาสหายไปทันที แต่ดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไปผ่านกฎหมายและมาตรการหลายช่วง เพื่อหลีกเลี่ยงผลกระทบรุนแรงต่อโครงสร้างสังคมและเศรษฐกิจ ตัวอย่างสำคัญคือพระราชบัญญัติพิกัดเกษียณลูกทาสลูกไทย ร.ศ. 93 ซึ่งช่วยวางแนวทางให้ลูกทาสสามารถหลุดพ้นจากสถานะทาสได้ตามอายุ ก่อนที่กระบวนการเลิกทาสจะเดินหน้าต่อจนระบบทาสหมดไปจากสังคมสยามตามกฎหมาย

รัชกาลที่ 5 กับการเปลี่ยนประเทศ

ช่วงรัชสมัยของพระองค์ตรงกับยุคที่สยามเผชิญแรงกดดันจากลัทธิล่าอาณานิคม ประเทศรอบข้างหลายแห่งตกอยู่ใต้อำนาจของชาติตะวันตก การรักษาเอกราชจึงไม่ได้อาศัยกำลังทหารเพียงอย่างเดียว แต่ต้องปรับระบบรัฐให้มีความทันสมัยและสร้างความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างระมัดระวัง

การปฏิรูปเกิดขึ้นหลายด้าน เช่น

• การบริหารราชการ ปรับโครงสร้างส่วนกลางและจัดตั้งกระทรวงตามรูปแบบที่เป็นระบบมากขึ้น

• การปกครองหัวเมือง พัฒนาระบบเทศาภิบาล ช่วยให้ส่วนกลางบริหารพื้นที่ต่างๆ ได้เป็นระบบกว่าเดิม

• การคมนาคม มีการพัฒนาทางรถไฟ ถนน และระบบไปรษณีย์ ซึ่งช่วยเชื่อมพื้นที่ของประเทศเข้าหากัน

• การศึกษา ส่งเสริมการจัดตั้งโรงเรียนและการศึกษาสมัยใหม่ เพื่อสร้างบุคลากรสำหรับระบบราชการและสังคมที่กำลังเปลี่ยนแปลง

• กฎหมายและกระบวนการยุติธรรม มีการปรับปรุงระบบให้ทันสมัยขึ้น เพื่อให้รัฐสยามมีมาตรฐานใกล้เคียงกับประเทศสมัยใหม่ในเวลานั้น

จุดที่น่าสนใจคือ การปฏิรูปเหล่านี้ไม่ได้มีความหมายแค่ว่า “ทำประเทศให้เจริญ” แต่เกี่ยวพันกับ ความอยู่รอดของสยามในระบบการเมืองโลก ด้วย ประเทศที่มีระบบบริหาร กฎหมาย การคลัง และโครงสร้างพื้นฐานชัดเจน ย่อมมีน้ำหนักในการเจรจากับมหาอำนาจมากกว่ารัฐที่ยังบริหารแบบกระจัดกระจาย

23 ตุลาคมจึงเป็นมากกว่าวันหยุดราชการ

วันนี้ทำหน้าที่เป็นวันรำลึกถึงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระราชกรณียกิจของพระองค์ หลายพื้นที่มีพิธีวางพวงมาลาถวายราชสักการะ โดยสถานที่ซึ่งเป็นที่รู้จักมากคือบริเวณพระบรมราชานุสาวรีย์รัชกาลที่ 5 ณ พระลานพระราชวังดุสิต หรือที่คุ้นกันในชื่อ พระบรมรูปทรงม้า

ถ้าต้องจำคำตอบสำหรับคำถามประวัติศาสตร์แบบสั้นที่สุด ให้จับคู่ไว้เลยว่า “23 ตุลาคม = วันปิยมหาราช = รัชกาลที่ 5” ส่วนเหตุผลที่วันนี้ยังมีความหมายมาจนถึงปัจจุบัน อยู่ตรงช่วงเวลาที่สยามกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ และรัชกาลที่ 5 ทรงมีบทบาทสำคัญต่อการปรับโครงสร้างประเทศหลายด้านที่ส่งอิทธิพลต่อประเทศไทยในเวลาต่อมา