มหานิกาย–ธรรมยุติ จุดกำเนิดและความแตกต่างในคณะสงฆ์ไทย

กรณีพิพาทที่ดิน วัดป่าอดุลยาราม จังหวัดขอนแก่น กลับมาเป็นประเด็นอีกครั้งในเดือนสิงหาคม 2569 หลังมีบุคคลอ้างสิทธิในที่ดินประมาณ 26 ไร่ และนำสิ่งกีดขวางมาปิดทางเข้า-ออกวัด ขณะที่ทางวัดนำเอกสารเกี่ยวกับการจัดตั้งวัดและการต่อสู้คดีที่ผ่านมาออกมาชี้แจง

ข้อมูลจากสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดขอนแก่นที่รายงานผ่านสื่อระบุว่า วัดป่าอดุลยารามเป็นวัดราษฎร์ สังกัดคณะสงฆ์ธรรมยุติกนิกาย และได้รับอนุญาตให้ตั้งวัดเมื่อวันที่ 27 เมษายน 2541 อย่างไรก็ตาม ประเด็นกรรมสิทธิ์และการครอบครองที่ดินยังต้องพิจารณาตามเอกสารหลักฐานและกระบวนการทางกฎหมายต่อไป

เรื่องนี้จึงทำให้หลายคนอาจสงสัยว่า “ธรรมยุติกนิกาย” คืออะไร และแตกต่างจาก “มหานิกาย” ที่เราคุ้นชื่อกันอย่างไร

จุดกำเนิดของมหานิกายและธรรมยุติ

มหานิกาย เป็นคณะสงฆ์สายใหญ่ที่สืบเนื่องมาจากคณะสงฆ์ไทยเดิม ก่อนเกิดการปฏิรูปที่นำไปสู่ธรรมยุติกนิกายในภายหลัง ดังนั้นคำว่ามหานิกายจึงไม่ได้หมายถึงศาสนาพุทธอีกศาสนาหนึ่ง แต่เป็นการเรียกคณะสงฆ์กลุ่มใหญ่ที่อยู่นอกสายธรรมยุติ

ส่วน ธรรมยุติกนิกาย มีจุดเริ่มต้นจากการปฏิรูปวัตรปฏิบัติของพระวชิรญาณภิกษุ หรือเจ้าฟ้ามงกุฎ ซึ่งต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ในช่วงที่ทรงผนวชในสมัยรัชกาลที่ 3

แนวทางการปฏิรูปให้ความสำคัญกับพระธรรมวินัย คัมภีร์ภาษาบาลี และแบบแผนการปฏิบัติของสงฆ์มากขึ้น งานศึกษาทางวิชาการเกี่ยวกับธรรมยุติยังชี้ให้เห็นว่า แนวคิดของพระวชิรญาณภิกษุมีส่วนสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลงการศึกษาและการปฏิบัติของพุทธศาสนาไทยในเวลาต่อมา

ในการปฏิรูปดังกล่าว พระวชิรญาณภิกษุทรงศึกษาวัตรปฏิบัติของพระสงฆ์มอญ และนำแบบแผนบางอย่างมาปรับใช้ โดยงานวิชาการเกี่ยวกับพุทธศาสนาไทยระบุถึงความแตกต่างด้านขั้นตอนปฏิบัติ รวมถึงรูปแบบการครองจีวรและถือบาตรแบบมอญในธรรมยุติยุคแรก

เมื่อพระวชิรญาณภิกษุเสด็จขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 4 ธรรมยุติก็มีบทบาทและขยายตัวมากขึ้น

ต่อมาในสมัย รัชกาลที่ 5 การปกครองคณะสงฆ์ได้รับการจัดระบบอย่างเป็นทางการมากขึ้น โดยมีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ. 121 ใน พ.ศ. 2445 ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของการจัดระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ไทยในยุคนั้น

แล้วมหานิกายกับธรรมยุติต่างกันอย่างไร

สิ่งสำคัญที่ควรเข้าใจก่อนคือ ทั้ง มหานิกายและธรรมยุติกนิกายเป็นพระพุทธศาสนาเถรวาท ใช้หลักคำสอนพื้นฐานและพระธรรมวินัยร่วมกัน ความแตกต่างจึงไม่ได้หมายความว่าเป็นคนละศาสนา

จุดต่างส่วนใหญ่เกิดขึ้นในรายละเอียดของจารีต แบบแผนการปฏิบัติ วิธีประกอบสังฆกรรม การออกเสียงภาษาบาลี ตลอดจนธรรมเนียมบางอย่างที่แต่ละคณะสืบทอดมา

ธรรมยุติมีรากฐานจากขบวนการปฏิรูปที่ให้ความสำคัญกับความเคร่งครัดของพระวินัยและการอ้างอิงคัมภีร์บาลี ขณะที่มหานิกายสืบเนื่องจากคณะสงฆ์ไทยเดิมและมีวัดจำนวนมากที่พัฒนาจารีตและแนวปฏิบัติตามบริบทของแต่ละพื้นที่

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรตีความว่า “พระธรรมยุติเคร่งกว่า พระมหานิกายไม่เคร่ง” แบบเหมารวม เพราะการปฏิบัติจริงยังขึ้นอยู่กับวัด สำนัก ครูบาอาจารย์ และแนวทางของพระภิกษุแต่ละรูปด้วย

สีจีวรและวิธีห่ม แยกนิกายได้หรือไม่

สีจีวรหรือรูปแบบการห่มอาจทำให้เห็นความแตกต่างในบางสำนัก แต่ ไม่ควรใช้เป็นเกณฑ์ตัดสินนิกายจากภาพเพียงอย่างเดียว

ในปัจจุบันรูปแบบการห่มและสีจีวรมีความหลากหลาย วัดป่าและวัดบ้านในทั้งสองนิกายอาจใช้สีจีวรหรือรูปแบบการครองผ้าที่คล้ายกันได้ ความแตกต่างที่ชัดเจนกว่าจึงมักอยู่ที่สายการอุปสมบท แบบแผนสังฆกรรม และระเบียบปฏิบัติภายในคณะมากกว่าสีจีวรเพียงอย่างเดียว

ดังนั้น มหานิกายกับธรรมยุติไม่ใช่สองศาสนาที่แยกออกจากกัน แต่เป็นสองสายสำคัญในคณะสงฆ์เถรวาทไทย ซึ่งมีประวัติความเป็นมาและรายละเอียดของแนวปฏิบัติบางประการแตกต่างกัน ขณะที่หลักคำสอนพื้นฐานยังอยู่ภายใต้พระพุทธศาสนาเถรวาทเช่นเดียวกัน

เนื้อหาเดิมที่ใช้เป็นฐานในการปรับบทความระบุทั้งกรณีวัดป่าอดุลยาราม ประวัติธรรมยุติ และประเด็นความแตกต่างระหว่างสองนิกาย