พุทธศาสนาเปิดพื้นที่ให้ผู้หญิงบวชและยืนยันว่าผู้หญิงบรรลุธรรมสูงสุดได้

การเกิดขึ้นของภิกษุณีสงฆ์เปลี่ยนพื้นที่ทางศาสนาของผู้หญิงอย่างสำคัญ

ในสังคมอินเดียโบราณ การออกจากบ้านไปใช้ชีวิตนักบวชไม่ใช่เรื่องของผู้ชายเพียงฝ่ายเดียว เพราะมีสตรีนักบวชอยู่ในขบวนการทางศาสนาหลายกลุ่มอยู่แล้ว แต่สิ่งที่พุทธศาสนายุคต้นทำไว้อย่างเด่นชัด คือการจัดตั้ง ภิกษุณีสงฆ์ ขึ้นเป็นชุมชนนักบวชหญิงภายในพระศาสนา และยืนยันในคัมภีร์ยุคต้นว่าผู้หญิงมีศักยภาพในการบรรลุอรหัตผลได้

จุดสำคัญไม่ได้อยู่แค่คำว่า บวชได้

หากมองเพียงว่าใครโกนผม นุ่งห่มแบบนักบวช และออกจากครอบครัวได้หรือไม่ได้ ประเด็นนี้จะดูเป็นเรื่องสถานะทางสังคม แต่แก่นที่น่าสนใจกว่านั้นอยู่ตรงคำถามว่า ผู้หญิงสามารถไปถึงเป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรมได้หรือไม่

คำตอบที่ปรากฏในพระพุทธศาสนายุคต้นคือ ได้

พระไตรปิฎกฝ่ายเถรวาทบันทึกเรื่องการก่อตั้งภิกษุณีสงฆ์โดยมี พระมหาปชาบดีโคตมี พระมาตุจฉาของพระพุทธเจ้าเป็นบุคคลสำคัญ ขณะเดียวกันยังมีเรื่องราวของภิกษุณีจำนวนมากที่ได้รับการยกย่องว่าบรรลุอรหัตผล นั่นทำให้สถานะของนักบวชหญิงไม่ได้หยุดอยู่แค่ผู้ติดตามหรือผู้สนับสนุนศาสนา แต่สามารถเป็นผู้ปฏิบัติที่ไปถึงจุดหมายสูงสุดตามหลักพุทธได้ด้วย

ตรงนี้มีความหมายมากกว่าคำว่า ความเท่าเทียม แบบที่ใช้กันในสังคมสมัยใหม่

เพราะหลักพุทธไม่ได้บอกว่าความหลุดพ้นเกิดจากเพศกำเนิด ตระกูล ความร่ำรวย หรือสถานะทางสังคม แต่ผูกอยู่กับการฝึกฝนและการเกิดปัญญา เมื่อกิเลสหมดไป การเป็นชายหรือหญิงจึงไม่ใช่เงื่อนไขที่ทำให้ใครเป็นพระอรหันต์ได้มากกว่ากัน

แต่ต้องระวังคำว่า ศาสนาแรกๆ

การบอกว่าพุทธศาสนาเป็นศาสนาแรกของโลกที่อนุญาตให้ผู้หญิงเป็นนักบวช อาจกว้างเกินหลักฐาน เพราะอินเดียก่อนและร่วมสมัยกับพระพุทธเจ้ามีสตรีที่ดำเนินชีวิตแบบนักบวชหรือบำเพ็ญตบะในธรรมเนียมอื่นอยู่แล้ว ประโยคที่แม่นยำกว่าคือ พุทธศาสนายุคต้นมีการจัดตั้งชุมชนภิกษุณีอย่างเป็นระบบ และรับรองความสามารถของผู้หญิงในการบรรลุอรหัตผล

รายละเอียดนี้สำคัญ เพราะทำให้เห็นคุณค่าของประวัติศาสตร์โดยไม่ต้องขยายคำกล่าวจนเกินหลักฐาน

• ผู้หญิงเข้าสู่ชีวิตบรรพชิตได้ ภิกษุณีมีชุมชนและวินัยของตนภายในโครงสร้างสงฆ์

• ผู้หญิงศึกษาธรรมและปฏิบัติอย่างจริงจังได้ ไม่ได้จำกัดบทบาทไว้เพียงการถวายอาหารหรือดูแลนักบวชชาย

• ผู้หญิงบรรลุอรหัตผลได้ มีภิกษุณีผู้ได้รับการยกย่องด้านความสามารถหลายรูปในคัมภีร์

• เพศไม่ใช่ตัวตัดสินความบริสุทธิ์ทางจิต จุดชี้ขาดอยู่ที่การละกิเลสและเกิดปัญญารู้แจ้ง

เสียงของภิกษุณียังหลงเหลือมาถึงปัจจุบัน

หลักฐานที่น่าสนใจมากคือ เถรีคาถา คัมภีร์รวบรวมคาถาที่สืบทอดในนามภิกษุณีเถรีสมัยพุทธกาลและยุคต้น เนื้อหาสะท้อนชีวิตหลากหลาย ตั้งแต่ผู้ที่เคยสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รัก ผู้ที่เคยมีครอบครัว ไปจนถึงผู้ที่ละชีวิตเดิมแล้วมุ่งสู่การปฏิบัติ ก่อนกล่าวถึงอิสรภาพทางใจหลังคลายความยึดติด

เมื่ออ่านในมุมประวัติศาสตร์ เอกสารเหล่านี้ทำให้เห็นภาพที่มีชีวิตกว่าประโยคสั้นๆ ว่า ผู้หญิงบวชได้ เพราะเบื้องหลังคือผู้หญิงจริงที่มีความทุกข์ มีการตัดสินใจ มีการฝึกตน และได้รับการจดจำในฐานะผู้รู้ธรรม

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่ว่าผู้หญิงได้รับอนุญาตให้เข้าใกล้ความหลุดพ้น แต่คือความหลุดพ้นไม่เคยมีเพศเป็นเจ้าของ

แน่นอนว่าโครงสร้างภิกษุณีในคัมภีร์มีข้อกำหนดและความสัมพันธ์กับภิกษุสงฆ์ที่นักวิชาการยังศึกษาทั้งด้านประวัติของตัวบทและบริบทสังคมอินเดียโบราณ จึงไม่ควรนำแนวคิดเรื่องความเสมอภาคทางกฎหมายในศตวรรษที่ 21 ไปครอบอดีตทั้งหมดแบบตรงตัว แต่เมื่อถามเฉพาะเรื่อง ศักยภาพในการตรัสรู้ ภาพที่ปรากฏชัดมากคือเพศหญิงไม่ปิดประตูสู่อรหัตผล

นี่ทำให้เรื่องภิกษุณีมีคุณค่าจนถึงทุกวันนี้ เพราะมันชวนกลับมามองหลักพื้นฐานข้อหนึ่งของพุทธศาสนาอย่างตรงไปตรงมา คุณค่าของการฝึกจิตไม่ได้ตัดสินจากร่างกายที่เกิดมา ไม่ได้ตัดสินจากชาติกำเนิด และไม่ได้ตัดสินจากบทบาทที่สังคมเคยมอบให้ เมื่อเหตุแห่งทุกข์ดับลง เส้นแบ่งเหล่านั้นก็ไม่ใช่สิ่งที่กำหนดความหลุดพ้นอีกต่อไป