ทำไมนกกีวีถึงดมหาอาหารใต้ดินได้เก่งกว่านกทั่วไป

จะงอยปากของนกกีวีไม่ได้มีไว้แค่จิกหรือคุ้ยดิน แต่มันทำหน้าที่คล้ายจมูกยาวที่พาเครื่องรับกลิ่นเข้าไปใกล้อาหารโดยตรง

ลองนึกภาพนกตัวหนึ่งเดินก้มหน้าอยู่บนพื้นป่า แล้วค่อยๆ แทงจะงอยปากยาวลงไปในดินหรือกองใบไม้ ทั้งที่แทบมองไม่เห็นว่าใต้พื้นมีอะไรซ่อนอยู่ นั่นคือวิธีหาอาหารของ นกกีวี นกบินไม่ได้จากนิวซีแลนด์ที่มีระบบค้นหาอาหารแปลกกว่านกส่วนใหญ่แบบเห็นได้ชัด

ความพิเศษอยู่ตรงปลายจะงอยปาก

นกทั่วไปมักมีรูจมูกอยู่บริเวณโคนจะงอยปาก แต่รูจมูกของกีวีอยู่ใกล้ ปลายสุดของจะงอยปาก ตำแหน่งนี้ถือว่าโดดเด่นมากในโลกของนก และช่วยให้กีวีรับกลิ่นจากบริเวณที่กำลังแหย่ปากลงไปสำรวจได้โดยตรง

ความต่างเพียงไม่กี่เซนติเมตรมีผลมาก เวลาแทงปากลงไปในดิน ปลายปากจะเข้าใกล้หนอน ตัวอ่อนแมลง และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังขนาดเล็กที่ซ่อนอยู่ก่อนส่วนหัวของนกเสียอีก รูจมูกจึงอยู่ในตำแหน่งเหมาะกับการตรวจกลิ่นตรงจุดที่อาหารอาจซ่อนตัวอยู่

พูดง่ายๆ คือ แทนที่จะยืนอยู่ด้านบนแล้วพยายามดมลงไป กีวียื่นจมูกเข้าไปใกล้อาหารเลย

จมูกดีอย่างเดียวก็ยังไม่พอ

กีวีมีระบบรับกลิ่นพัฒนาดีเมื่อเทียบกับนกจำนวนมาก สมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับกลิ่นมีขนาดเด่นชัด และพฤติกรรมหาอาหารของมันพึ่งพาประสาทสัมผัสหลายทาง ไม่ได้อาศัยสายตาเป็นหลักเหมือนนกที่ออกหากินกลางวันหลายชนิด

ตรงปลายจะงอยปากยังมีโครงสร้างรับสัมผัสที่ช่วยตรวจจับแรงสั่นสะเทือนและการเคลื่อนไหวเล็กๆ ใต้พื้นดิน นักวิจัยพบหลักฐานว่ากีวีไม่ได้หาเหยื่อด้วยกลิ่นเพียงอย่างเดียว แต่ยังใช้การสัมผัสและสัญญาณทางกลจากบริเวณปลายปากร่วมกันด้วย

• รูจมูกอยู่ใกล้ปลายปาก ช่วยรับกลิ่นจากพื้นดินในระยะใกล้

• ประสาทรับกลิ่นพัฒนาดี เหมาะกับการหาอาหารในสภาพแสงน้อย

• ปลายปากไวต่อสัมผัส ช่วยตรวจสัญญาณจากสิ่งมีชีวิตที่ซ่อนใต้ดิน

• จะงอยปากยาว ทำให้สำรวจลึกลงไปในดินและเศษใบไม้ได้โดยไม่ต้องขุดพื้นที่กว้าง

พฤติกรรมนี้เข้ากับชีวิตกลางคืนพอดี

กีวีจำนวนมากออกหากินในช่วงกลางคืนหรือช่วงที่แสงน้อย สายตาของกีวีไม่ได้เป็นอาวุธหลักในการดำรงชีวิต การมีระบบกลิ่นและสัมผัสที่ดีจึงช่วยชดเชยข้อจำกัดด้านการมองเห็นได้อย่างลงตัว

เวลาหาอาหาร กีวีจะเดินช้าๆ ใช้จะงอยปากตรวจพื้นเป็นจุดๆ บางครั้งแทงปากลงไปลึกเกือบตลอดความยาว แล้วขยับค้นหาเหยื่อที่อยู่ใต้ผิวดิน ภาพที่เห็นจึงคล้ายสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ใช้จมูกดมหาอาหารมากกว่านกที่ใช้สายตาเล็งเหยื่อจากระยะไกล

ตำแหน่งของรูจมูกจึงไม่ใช่รายละเอียดประหลาดที่ติดตัวมาเฉยๆ แต่มันสัมพันธ์กับวิธีใช้ชีวิตทั้งชุด

พื้นป่านิวซีแลนด์เต็มไปด้วยไส้เดือน แมลง ตัวอ่อน และสัตว์ขนาดเล็กที่หลบอยู่ใต้ดินหรือกองใบไม้ ถ้านกต้องรอให้เหยื่อโผล่ขึ้นมาให้เห็น อาหารจำนวนมากคงหลุดมือไป แต่กีวีเปลี่ยนพื้นดินที่ดูเหมือนไม่มีอะไรให้กลายเป็นพื้นที่ค้นหาอาหารสามมิติ เพราะมันตรวจสอบได้ว่ามีอะไรอยู่ข้างล่าง

แต่คำว่า ดมเก่ง ไม่ได้แปลว่าใช้กลิ่นอย่างเดียว

เรื่องของกีวีมักเล่ากันสั้นๆ ว่ารูจมูกอยู่ปลายปากจึงดมหนอนใต้ดินได้ ซึ่งใจความหลักถือว่าถูก แต่ธรรมชาติจริงซับซ้อนกว่านั้น งานวิจัยด้านพฤติกรรมชี้ว่ากีวีอาจรวมข้อมูลจากกลิ่น เสียง และการสั่นสะเทือนที่รับผ่านจะงอยปากก่อนตัดสินใจว่าจะจิกหรือแทงลงไปตรงไหน

จุดนี้ทำให้กีวีน่าสนใจกว่าคำว่า นกจมูกดี เพราะสิ่งที่วิวัฒนาการสร้างขึ้นไม่ใช่อวัยวะพิเศษเพียงชิ้นเดียว แต่เป็น ระบบหาอาหารที่หลายประสาทสัมผัสทำงานร่วมกัน ตั้งแต่สมอง ระบบรับกลิ่น รูจมูก ไปจนถึงปลายจะงอยปาก

กีวีไม่ได้แค่มีจมูกอยู่ผิดที่ แต่มันมีเครื่องมือค้นหาอาหารติดอยู่ตรงปลายปากพอดีกับโลกใต้ฝ่าเท้า