ยิ่งไถฟีดยิ่งรู้สึกล้มเหลวเพราะสมองเผลอเอาชีวิตคนอื่นมาเทียบกับตัวเอง

ปัญหาไม่ได้เริ่มตอนเห็นคนอื่นมีชีวิตดี แต่มักเริ่มตอนสมองเอาภาพนั้นมาตั้งเป็นไม้บรรทัดวัดชีวิตตัวเอง

ไถฟีดไม่กี่นาที เจอเพื่อนเช็กอินญี่ปุ่น คนรู้จักรับกุญแจบ้านใหม่ อดีตเพื่อนร่วมงานเปลี่ยนรถ อีกคนประกาศเลื่อนตำแหน่ง แล้วพอก้มมองชีวิตตัวเองกลับเจอหนี้บัตร งานกองอยู่บนโต๊ะ และวันหยุดที่ยังไม่ได้ไปไหน ความรู้สึกแวบแรกจึงไม่ใช่แค่ยินดีกับคนอื่น แต่อาจกลายเป็นคำถามเงียบๆ ว่า ทำไมชีวิตตัวเองยังอยู่ตรงนี้

สมองมีระบบเปรียบเทียบอยู่แล้ว โซเชียลแค่ยื่นคู่แข่งมาให้ทั้งวัน

มนุษย์ประเมินสถานะ ความสำเร็จ และความสามารถของตัวเองผ่านการเทียบกับคนรอบข้างมานานก่อนมีมือถือ นักจิตวิทยาเรียกกลไกแบบนี้ว่า การเปรียบเทียบทางสังคม จุดที่โซเชียลทำให้เรื่องเข้มขึ้นคือปริมาณและความถี่ จากเดิมอาจเทียบกับเพื่อนร่วมงานไม่กี่คน กลายเป็นเห็นชีวิตของหลายสิบหลายร้อยบัญชีภายในคืนเดียว

สิ่งที่บาดใจเป็นพิเศษคือการเทียบขึ้นด้านบน เช่น เห็นคนวัยใกล้กันเงินเดือนสูงกว่า เที่ยวบ่อยกว่า รูปร่างดีกว่า หรือมีครอบครัวที่ดูพร้อมกว่า หลักฐานวิจัยพบความเชื่อมโยงระหว่างการเปรียบเทียบลักษณะนี้ ความอิจฉา ความเป็นอยู่ทางใจที่ลดลง และอาการซึมเศร้า แม้ผลกระทบจะแตกต่างกันมากในแต่ละคน และไม่ได้หมายความว่าการใช้โซเชียลทำให้เกิดโรคซึมเศร้าโดยตรงทุกกรณี

กับดักหนักสุดคือเอาเบื้องหลังของตัวเองไปแข่งกับไฮไลต์ของคนอื่น

โพสต์ซื้อบ้านมักไม่โชว์คืนที่นั่งคำนวณหนี้ โพสต์เที่ยวต่างประเทศไม่จำเป็นต้องมีภาพช่วงทำโอทีเก็บเงินหลายเดือน รูปคู่หวานๆ ก็ไม่ได้บอกคุณภาพความสัมพันธ์ตลอดทั้งปี ฟีดจึงเต็มไปด้วยข้อมูลที่ผ่านการเลือกแล้ว ขณะที่ชีวิตตัวเองรับรู้ครบทั้งความสำเร็จ ความเบื่อ ความผิดพลาด ค่าใช้จ่าย และวันที่ไม่มีอะไรน่าภูมิใจ

สมองกลับไม่ได้ติดป้ายทุกโพสต์ว่าเป็นเพียงช่วงเวลาที่ผ่านการคัดเลือก พอเห็นซ้ำๆ ภาพเหล่านั้นจึงค่อยๆ กลายเป็นมาตรฐานในหัว คล้ายทุกคนกำลังซื้อบ้าน เที่ยวเกาหลี เปิดธุรกิจ แต่งงาน หรือมีรายได้เพิ่มพร้อมกัน ทั้งที่จริงเป็นคนละคน คนละช่วงเวลา และคนละต้นทุนชีวิต

นี่จึงเป็นการแข่งที่กติกาเอียงตั้งแต่ต้น ฝั่งหนึ่งใช้ชีวิตจริงทั้งก้อน อีกฝั่งส่งมาเฉพาะฉากที่อยากให้เห็น

ยิ่งไถเฉยๆ ยิ่งเปิดพื้นที่ให้สมองคิดแทน

การใช้โซเชียลไม่เหมือนกันทั้งหมด การคุยกับเพื่อน ขอความช่วยเหลือ หรือเข้าไปอยู่ในชุมชนที่รู้สึกเป็นส่วนหนึ่ง อาจให้ประโยชน์ทางใจได้ แต่การเลื่อนดูแบบไม่โต้ตอบเป็นเวลานานเปิดโอกาสให้เกิดการสังเกตและเปรียบเทียบต่อเนื่อง งานศึกษาหลายชุดพบความสัมพันธ์ระหว่างการใช้งานแบบมีปัญหา การเปรียบเทียบ และอาการซึมเศร้า ขณะเดียวกันเหตุและผลอาจวิ่งได้สองทาง คนที่อารมณ์ตกหรือมีอาการซึมเศร้าอยู่ก่อนอาจใช้โซเชียลในรูปแบบที่พาไปสู่การเปรียบเทียบมากขึ้นได้เหมือนกัน

เพราะงั้นคำว่า ภาวะซึมเศร้าจากโซเชียล เหมาะกับการอธิบายปรากฏการณ์ทั่วไปมากกว่าการใช้เป็นชื่อโรค ความรู้สึกล้มเหลวหลังไถฟีดหนึ่งคืนกับภาวะซึมเศร้าทางคลินิกเป็นคนละเรื่อง แม้บางครั้งอาจซ้อนกัน

ทำไมคนที่ชีวิตไม่ได้แย่ ถึงยังรู้สึกแพ้ได้

เพราะสมองไม่ได้ถามแค่ว่ามีพอกินไหมหรือปลอดภัยไหม แต่ยังประเมินว่า เมื่อเทียบกับกลุ่มเดียวกันแล้วอยู่ตรงไหน เพื่อนวัยเดียวกันจึงกระตุ้นความรู้สึกได้แรงกว่าเศรษฐีที่อยู่ห่างไกล คนเรียนรุ่นเดียวกันซื้อบ้านตอนอายุ 30 อาจแทงใจมากกว่ามหาเศรษฐีซื้อเกาะ เพราะคนที่มีพื้นหลังคล้ายกันดูเหมือนเป็นมาตรวัดที่เกี่ยวข้องกับชีวิตตัวเองมากกว่า

ยิ่งฟีดมีเรื่องเดิมซ้ำ ความสำเร็จบางแบบก็ยิ่งดูเหมือนเส้นตาย ต้องมีบ้านก่อนอายุเท่านี้ ต้องแต่งงาน ต้องเที่ยวปีละหลายครั้ง ต้องมีงานเสริม ต้องหุ่นดี ทั้งที่ไม่มีตารางสากลกำหนดชีวิตมนุษย์แบบนั้น

• จับสัญญาณหลังไถ ถ้าปิดแอปแล้วหงุดหงิด อิจฉา หรือดูถูกตัวเองบ่อย ความรู้สึกเหล่านี้บอกอะไรได้มากกว่าการดูจำนวนชั่วโมงเพียงอย่างเดียว

• ลดบัญชีที่กระตุ้นการเทียบแบบเจ็บตัว การปิดติดตามหรือพักดูบางบัญชีไม่ใช่การเกลียดเจ้าของบัญชี แต่เป็นการจัดสภาพแวดล้อมข้อมูลรอบตัว

• เปลี่ยนจากดูเฉยๆ เป็นคุยจริง ส่งข้อความหาเพื่อน นัดเจอ หรือเข้าไปมีปฏิสัมพันธ์ที่มีความหมาย แทนการส่องชีวิตคนอื่นต่อเนื่อง

• สร้างหลักฐานชีวิตของตัวเองนอกฟีด จดสิ่งที่ทำสำเร็จ เงินที่เก็บได้ ทักษะที่ดีขึ้น หรือเรื่องเล็กๆ ที่เคยทำไม่ได้ เพราะภาพความสำเร็จของคนอื่นซึ่งผ่านตาซ้ำๆ สามารถกลบความก้าวหน้าเล็กๆ ของตัวเองได้ง่าย

• ทดลองลดเวลาแบบวัดผล หลักฐานจากการทดลองแบบสุ่มที่รวบรวมมาวิเคราะห์พบว่า การจำกัดหรืองดโซเชียลช่วงหนึ่งอาจช่วยลดอาการซึมเศร้าได้ในระดับหนึ่ง แต่ผลไม่ได้เกิดเหมือนกันทุกคน

ถ้าความรู้สึกหม่น เบื่อสิ่งที่เคยชอบ นอนหรือกินผิดไปจากเดิม รู้สึกไร้ค่า หรือใช้ชีวิตประจำวันยากต่อเนื่องหลายสัปดาห์ ควรมองเรื่องนี้กว้างกว่าแค่โทษฟีดและปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต เพราะโซเชียลอาจเป็นตัวกระตุ้น ตัวขยาย หรือเป็นพื้นที่ที่อาการเดิมแสดงออกมา

ฟีดยังเลื่อนต่อได้ แต่ชีวิตจริงไม่จำเป็นต้องเข้าสอบแข่งกับภาพที่คนอื่นเลือกส่งขึ้นจอทุกครั้ง