ทำไมวัยรุ่นถึงโหยหาบรรยากาศยุค 90 และ 2000 ทั้งที่เกิดไม่ทัน

คิดถึงยุคที่ไม่เคยมีความทรงจำอยู่จริง

เคยเปิดเพลงเก่า เห็นภาพร้านเกมตู้ โทรศัพท์ฝาพับ กล้องดิจิทัลจอเล็ก เทปคาสเซ็ต หรือหน้าเว็บสีจัดๆ แล้วเกิดความรู้สึกประหลาดเหมือนคิดถึงสถานที่ที่คุ้นเคย ทั้งที่ไม่เคยใช้ชีวิตอยู่ในช่วงเวลานั้นมาก่อน ความรู้สึกแบบนี้มีคำสร้างใหม่ว่า แอนีมอยอา หมายถึงความโหยหาอดีตในยุคที่ตัวเองไม่เคยรู้จักจากประสบการณ์ตรง คำนี้มาจากงานสร้างคำของจอห์น โคนิก ไม่ใช่ชื่อโรคหรือคำวินิจฉัยทางจิตเวช แต่ไปแตะอารมณ์จริงที่งานศึกษาความคิดถึงอดีตอธิบายได้หลายชั้น

สมองไม่จำเป็นต้องมีความทรงจำตรงเพื่อผูกพันกับอดีต

ความคิดถึงอดีตทั่วไปมักผูกกับประสบการณ์ส่วนตัว เช่น เพลงตอนเรียน บ้านญาติ ร้านอาหารเก่า หรือของเล่นวัยเด็ก แต่ภาพของอดีตยังส่งต่อผ่านเพลง หนัง รูปถ่าย ของเก่า เรื่องเล่าจากครอบครัว โฆษณา เกม และวัฒนธรรมร่วมได้ นักวิจัยใช้แนวคิดที่เรียกว่า ความคิดถึงอดีตแบบทางอ้อม อธิบายอารมณ์โหยหาช่วงเวลาที่ไม่ได้มีประสบการณ์ตรงด้วยตัวเอง และพบว่าความรู้สึกดังกล่าวสามารถมีผลต่อความผูกพันกับวัฒนธรรมและแบรนด์ที่เชื่อมโยงกับอดีตได้

จุดน่าสนใจคืออดีตแบบนี้มักดูสะอาดกว่าอดีตจริง เพราะไม่ได้พกวันแย่ๆ การบ้าน ความกังวลเรื่องเงิน รถติด ความขัดแย้งในบ้าน หรือความน่าเบื่อของชีวิตประจำวันมาด้วย เหลือแต่ชิ้นที่ผ่านการเลือกแล้ว เช่น เพลงเพราะ เสื้อผ้าสวย เครื่องเล่นเกมเท่ๆ โฆษณาจำง่าย และภาพถนนที่ดูสงบ ยุค 90 หรือ 2000 ในจินตนาการจึงอาจเป็นอดีตฉบับคัดไฮไลต์ ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ทั้งก้อน

ของที่เคยไม่สะดวกกลับดูสงบเมื่อมองจากโลกที่ออนไลน์ตลอดเวลา

โทรศัพท์ฝาพับทำได้ไม่กี่อย่าง กล้องฟิล์มต้องรอล้างรูป ซีดีต้องเลือกแผ่นก่อนฟัง อินเทอร์เน็ตยุคแรกไม่มีฟีดให้เลื่อนต่อไม่จบ ข้อจำกัดเหล่านี้เคยสร้างความรำคาญ แต่เมื่อเอามาวางข้างชีวิตที่มีการแจ้งเตือนหลายช่องทาง มันกลับให้ภาพของช่วงเวลาที่กิจกรรมแต่ละอย่างมีจุดเริ่มและจุดจบชัดเจน วัยรุ่นบางส่วนจึงไม่ได้อยากย้อนกลับไปอยู่ปี 2542 ทุกด้าน แต่อินกับจังหวะชีวิตที่ดูช้ากว่าและมีพื้นที่ไม่ออนไลน์มากกว่า

กล้องคอมแพกต์ภาพแตกนิดๆ เพลงที่มีเสียงซ่า เสื้อยืดทรงเก่า ห้องนอนที่มีเครื่องเล่นซีดี หรือหน้าเว็บสมัยต้นยุค 2000 จึงกลายเป็นภาษาทางอารมณ์ คำว่า ช้าลง จับต้องได้ และไม่สมบูรณ์แบบ สื่อออกมาผ่านวัตถุได้ทันทีโดยแทบไม่ต้องอธิบาย

โลกออนไลน์กลับเป็นเครื่องจักรที่ทำให้อดีตเดินทางเร็วกว่าเดิม

ความย้อนแย้งอยู่ตรงที่กระแสหลงใหลโลกก่อนโซเชียลจำนวนมากเดินทางมาถึงวัยรุ่นผ่านโซเชียลเอง คลิปเพลงเก่า ภาพแฟชั่นวายทูเค ห้องคอมพิวเตอร์สมัยก่อน โฆษณาทีวี เกมเก่า หรือบรรยากาศห้างเมื่อยี่สิบปีก่อน สามารถโผล่ซ้ำจนช่วงเวลาที่ไม่เคยอยู่เริ่มมีรายละเอียดมากพอให้รู้สึกคุ้นเคย

เมื่อภาพประเภทเดียวกันมารวมตัวซ้ำๆ ยุคหนึ่งจะค่อยๆ มีภาษาภาพของตัวเอง ยุค 2000 อาจย่อเหลือหน้าจอสีฟ้า โทรศัพท์ใสๆ เพลงป๊อป เสื้อผ้ามันวาว กล้องแฟลชแรง ห้างสรรพสินค้าสว่าง และแผ่นซีดีเรียงเต็มชั้น สิ่งที่เกิดตามมาคืออดีตฉบับมีบรรยากาศชัดมาก แม้รายละเอียดหลายส่วนจะเป็นการหยิบของเด่นจากหลายปีมารวมกัน

ความคิดถึงอดีตไม่ได้มีหน้าที่แค่ทำให้อบอุ่น

งานด้านจิตวิทยาพบว่าความคิดถึงอดีตสัมพันธ์กับความรู้สึกต่อเนื่องของตัวตน ความหมายในชีวิต ความเชื่อมโยงทางสังคม และการมองตัวเองผ่านเส้นเวลาที่ต่อเนื่องกัน อดีตจึงทำหน้าที่คล้ายสะพานระหว่างตัวตนในช่วงต่างๆ ของชีวิตได้

กรณีแอนีมอยอาไม่มีประวัติส่วนตัวให้ย้อนกลับไปหา แต่ยุคเก่าสามารถกลายเป็นวัตถุดิบสำหรับประกอบตัวตนแทน เช่น ชอบเพลงร็อกยุค 90 แต่งตัววายทูเค สะสมซีดี ซื้อกล้องเก่า หรือเข้ากลุ่มที่ชอบวัฒนธรรมเดียวกัน ความหลงใหลอดีตจึงไม่ได้แปลว่าต้องการหลบหนีโลกปัจจุบันเสมอไป บางครั้งมันคือการเลือกวัฒนธรรมที่รู้สึกว่าเข้ากับตัวเองมากกว่า

• เพลงเก่า สร้างอารมณ์พร้อมภาพจินตนาการของยุคได้รวดเร็ว

• ของใช้เก่า มีรูปทรงและหน้าที่เฉพาะตัว ต่างจากอุปกรณ์เครื่องเดียวทำได้สารพัดอย่าง

• แฟชั่นย้อนยุค มีรหัสภาพชัด จึงใช้สื่อรสนิยมและตัวตนได้ง่าย

• เรื่องเล่าจากครอบครัว ทำให้อดีตที่ไม่เคยสัมผัสกลายเป็นเรื่องใกล้ตัวขึ้น

แต่ภาพอดีตแบบนี้มีหลุมพราง ยิ่งไม่เคยอยู่ในยุคนั้นจริง ก็ยิ่งไม่มีความทรงจำด้านน่ารำคาญมาคอยหักล้างภาพโรแมนติก อินเทอร์เน็ตช้า การเข้าถึงข้อมูลยาก อุปกรณ์ราคาแพงเมื่อเทียบรายได้ หรือข้อจำกัดทางสังคมในแต่ละช่วงเวลาไม่ได้หายไปเพียงเพราะภาพถ่ายจากกล้องเก่าดูอบอุ่น

วัยรุ่นที่เปิดเพลงก่อนเกิด ซื้อกล้องซึ่งเทคโนโลยีด้อยกว่าโทรศัพท์ หรือแต่งตัวเหมือนภาพเมื่อยี่สิบกว่าปีก่อน จึงไม่จำเป็นต้องอยากกลับไปใช้ชีวิตในปี 2541 หรือ 2546 จริงๆ สิ่งที่กำลังตามหาอาจเป็นเพียงบางคุณสมบัติของอดีตที่รู้สึกว่าปัจจุบันมีน้อยลง เช่น ความช้า ความเป็นส่วนตัว ของที่จับต้องได้ ความไม่สมบูรณ์แบบ และช่วงเวลาที่ไม่ต้องแสดงตัวตนต่อสายตาคนอื่นตลอดวัน