โลกจะเป็นอย่างไร ถ้าวันหนึ่งไม่มีผึ้งเหลืออยู่เลย

ลองจินตนาการว่า วันหนึ่งเราตื่นขึ้นมาแล้วพบว่า ผึ้งหายไปหมดทั้งโลก

ไม่มีผึ้งบินอยู่ตามสวน ไม่มีเสียงหึ่ง ๆ ตามดอกไม้ และไม่มีรังผึ้งตามธรรมชาติอีกต่อไป

ตอนแรกหลายคนอาจคิดว่า แล้วมันเกี่ยวอะไรกับชีวิตประจำวันล่ะ?

เรื่องนี้อาจไม่ได้จบแค่การไม่มีน้ำผึ้งกิน

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ ผึ้งเป็นหนึ่งในตัวช่วยสำคัญของธรรมชาติในการ ผสมเกสร

เวลาแมลงบินจากดอกหนึ่งไปอีกดอกหนึ่ง ละอองเรณูสามารถติดไปกับตัวมัน แล้วถูกพาไปยังดอกอื่น กระบวนการนี้ช่วยให้พืชหลายชนิดสร้างเมล็ดและผลได้

ผึ้งจึงเหมือนพนักงานส่งของตัวจิ๋วที่ทำงานอยู่ทั่วโลก โดยไม่ได้เรียกค่าจัดส่งสักบาท

และไม่ได้มีแค่ผึ้งเท่านั้นที่ทำหน้าที่นี้ ยังมีผีเสื้อ ผีเสื้อกลางคืน แมลงวัน ด้วง รวมถึงนกและค้างคาวอีกหลายชนิด แต่ผึ้งเป็นกลุ่มสำคัญมากในระบบการผสมเกสร โดย องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ระบุว่า ปัจจุบันมีผึ้งที่รู้จักแล้วมากกว่า 25,000 ชนิดทั่วโลก

ในที่นี้ ถ้าพูดว่า “ผึ้งหายไป” จึงหมายถึงสมมติฐานสุดขั้วที่ผึ้งทุกกลุ่มหายไป ไม่ใช่เฉพาะผึ้งเลี้ยงที่ใช้ผลิตน้ำผึ้ง

แล้วถ้าผึ้งหายไป อาหารจะหายไปด้วยไหม?

ไม่ถึงขนาดนั้น

นี่เป็นเรื่องที่มักถูกพูดเกินจริงกันอยู่บ่อย ๆ

อาหารหลักหลายชนิดไม่ได้พึ่งผึ้งโดยตรง เช่น ข้าวซึ่งผสมตัวเองเป็นหลัก ขณะที่ข้าวโพดและข้าวสาลีอาศัยการถ่ายละอองเรณูด้วยลมหรือการผสมตัวเองเป็นสำคัญ จึงไม่ได้หมายความว่าเมื่อไม่มีผึ้งแล้วอาหารทุกอย่างจะหยุดผลิตทันที

แต่ปัญหาจะเกิดขึ้นกับพืชอีกจำนวนมากที่ต้องอาศัยสัตว์ช่วยผสมเกสร โดยเฉพาะผลไม้ ผัก ถั่ว เมล็ดพืช และพืชที่มีความสำคัญต่อความหลากหลายของอาหาร

FAO ระบุว่า พืชอาหารสำคัญราว 3 ใน 4 ชนิดพึ่งพาสัตว์ผสมเกสรอย่างน้อยบางส่วน และการผสมเกสรโดยสัตว์มีส่วนต่อผลผลิตพืชทั่วโลกประมาณ 35% เมื่อคิดตามปริมาตรผลผลิต ไม่ได้หมายความว่าอาหาร 35% ของโลกจะหายไปทันทีหากไม่มีผึ้ง แต่สะท้อนว่าผู้ผสมเกสรมีบทบาทต่อผลผลิตของพืชจำนวนมาก
ดังนั้น ถ้าผึ้งหายไป สิ่งที่น่าจะเกิดขึ้นไม่ใช่โลกที่ไม่มีอาหารเหลือเลย

แต่เป็นโลกที่ อาหารบางชนิดผลิตได้น้อยลง หายากขึ้น หรือมีราคาแพงขึ้น

ลองนึกถึงผลไม้และพืชที่ต้องการการผสมเกสรจากสัตว์

ถ้าจำนวนผึ้งลดลงมาก การผสมเกสรอาจลดลงตามไปด้วย ผลผลิตของพืชบางชนิดอาจน้อยลง รวมถึงขนาด คุณภาพ หรือการติดเมล็ดและผลก็อาจได้รับผลกระทบ เพราะการขาดการผสมเกสรสามารถกระทบได้ทั้งปริมาณและคุณภาพของผลผลิต

เกษตรกรอาจต้องพึ่งแมลงผสมเกสรชนิดอื่นมากขึ้น หรือหาวิธีจัดการการผสมเกสรเพิ่มเติมในพืชบางชนิด

แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเมื่อผึ้งหายไปแล้ว มนุษย์จะสามารถเอาคนจำนวนมหาศาลไปใช้มือแตะดอกไม้ทีละดอกแทนได้ง่าย ๆ เพราะพื้นที่เกษตรทั่วโลกมีขนาดใหญ่มาก และพืชแต่ละชนิดก็มีระบบการผสมเกสรแตกต่างกัน

แล้วธรรมชาติจะเป็นอย่างไร?

เรื่องนี้อาจสำคัญกว่าเรื่องน้ำผึ้งเสียอีก

พืชป่าจำนวนมากต้องพึ่งพาสัตว์ในการผสมเกสร และผึ้งก็เป็นส่วนหนึ่งของระบบนี้ หากผึ้งหายไป พืชบางชนิดอาจมีโอกาสสืบพันธุ์น้อยลง

เมื่อพืชบางชนิดลดจำนวนลง สิ่งมีชีวิตที่พึ่งพาพืชเหล่านั้นก็อาจได้รับผลกระทบต่อเนื่อง

จากพืชไปสู่แมลง
จากแมลงไปสู่นก
จากนกไปสู่สัตว์อื่น

มันเหมือนการดึงชิ้นส่วนเล็ก ๆ ออกจากระบบที่เชื่อมต่อกันอยู่เต็มไปหมด เราอาจไม่ได้เห็นผลทั้งหมดในวันเดียว แต่ผลกระทบสามารถค่อย ๆ กระจายออกไปใน ระบบนิเวศ ได้

FAO ระบุว่า สัตว์ผสมเกสรเป็นส่วนสำคัญทั้งต่อระบบเกษตรและระบบนิเวศธรรมชาติ และความหลากหลายของผู้ผสมเกสรช่วยเพิ่มความมั่นคงของบริการผสมเกสร เมื่อสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งได้รับผลกระทบ ยังอาจมีชนิดอื่นเข้ามาทำหน้าที่ได้บางส่วน

อย่างไรก็ตาม ธรรมชาติไม่ได้มีแค่ผึ้ง

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการพูดว่า “ถ้าผึ้งหายไป มนุษย์จะสูญพันธุ์ทันที” จึงเป็นคำกล่าวที่เกินกว่าหลักฐานรองรับ

โลกมีสัตว์ผสมเกสรชนิดอื่นอีกมาก ทั้งผีเสื้อ แมลงวัน ด้วง นก และค้างคาว ขณะที่พืชอีกจำนวนหนึ่งใช้ลม การผสมตัวเอง หรือกลไกอื่นในการสืบพันธุ์

ปัญหาจริงจึงไม่ใช่เพียงการหายไปของผึ้ง แต่คือการที่ ความหลากหลายและจำนวนของสัตว์ผสมเกสรหลายกลุ่มลดลงพร้อม ๆ กัน

เพราะยิ่งมีผู้ช่วยหลายชนิด ระบบธรรมชาติก็ยิ่งมีทางเลือกในการรับมือกับการเปลี่ยนแปลง

ปัจจุบันผึ้งและแมลงผสมเกสรในหลายพื้นที่กำลังเผชิญแรงกดดันหลายด้าน ทั้งการสูญเสียและแตกกระจายของแหล่งที่อยู่อาศัย การทำเกษตรแบบเข้มข้น การใช้สารกำจัดศัตรูพืช ศัตรูและโรค รวมถึงผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

แต่ต้องแยกให้ออกระหว่างคำว่า “ผึ้งทั้งหมดกำลังจะสูญพันธุ์” กับ “ผึ้งบางชนิดและประชากรผสมเกสรในบางพื้นที่กำลังลดลง”

ข้อมูลไม่ได้สมบูรณ์เท่ากันทั่วโลก การประเมินที่ FAO อ้างอิงพบหลักฐานการลดลงของสัตว์ผสมเกสรป่าในบางภูมิภาคอย่างชัดเจน ขณะที่หลายพื้นที่ยังมีข้อมูลไม่เพียงพอสำหรับสรุปแนวโน้มกว้าง ๆ จึงไม่ควรเหมารวมว่าผึ้งทุกชนิดทั่วโลกกำลังลดลงในทิศทางเดียวกันทั้งหมด

สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์กังวลจึงเป็นการลดลงของสัตว์ผสมเกสรและบริการผสมเกสรในหลายพื้นที่ รวมถึงผลกระทบที่อาจตามมาต่อการเกษตร ความหลากหลายทางชีวภาพ และระบบนิเวศ

เพราะฉะนั้น เรื่องนี้จึงไม่ได้เป็นเรื่องของ “ผึ้งกับน้ำผึ้ง” อย่างเดียว

แต่มันเกี่ยวกับอาหาร ความหลากหลายทางชีวภาพ และระบบธรรมชาติที่มนุษย์พึ่งพาอยู่ทุกวัน

และถ้าผึ้งหายไปจากโลกจริง ๆ เราคงไม่ได้ตื่นขึ้นมาแล้วเห็นตู้เย็นว่างเปล่าทันที

แต่อาจค่อย ๆ สังเกตเห็นว่าผลผลิตจากพืชบางชนิดลดลง อาหารบางอย่างหายากหรือแพงขึ้น ระบบนิเวศบางแห่งเปลี่ยนไป และเกษตรกรต้องใช้วิธีมากขึ้นเพื่อชดเชยการขาดหายของผู้ช่วยตัวเล็ก ๆ เหล่านี้

สิ่งที่น่าคิดคือ ผึ้งไม่ได้ช่วยมนุษย์ด้วยน้ำผึ้งอย่างเดียว

ระหว่างที่มันบินไปเก็บอาหารจากดอกไม้ มันกำลังช่วยให้พืชอีกจำนวนมากมีโอกาสสร้างผลและเมล็ดต่อไป

สิ่งมีชีวิตตัวเล็ก ๆ ที่เราแทบไม่เคยสังเกต อาจกำลังทำงานสำคัญให้โลกอยู่ทุกวัน โดยที่เราไม่รู้ตัวเลย